Het is niet voor het eerst dat ik ergens lees dat moslims zondebokken zijn. Hier, hier en hier wordt dat met de vanzelfsprekendheid van een nieuwe dag vastgesteld. Het geldt blijkbaar als een wetenschappelijk feit dat zij dit zijn. Er worden wel vaker groepen en mensen zondebokken genoemd, bankiers bijvoorbeeld en zelfs de EU, waarbij dat vaak zeer twijfelachtig is. Bij de-moslim-als-zondebok valt echter op dat het nergens ontkracht wordt.

Toegegeven, ‘de zondebok’ is maar een woord dat vaak in de plaats van ‘onschuldig’ of ‘onterecht schuldig’ wordt gebruikt, maar om het werkelijke fenomeen niet te bagatelliseren is het misschien goed om hier de bok bij de horens te vatten. Waarom denken we dat we zo makkelijk zondebokken herkennen en wie zijn het meestal -wel-?

Tunnelvisie

Die eerste vraag is makkelijk. Het is een geaccepteerde gedachte dat iedere minderheid die wordt blootgesteld aan de kritische mening van de meerderheid kwetsbaar is en een potentieel slachtoffer. Een zondebok dus. Mijn voornaamste kritiek hierop is dat -zelfs- wetenschappers teveel aan de oppervlakte blijven als ze dit beweren. En de oppervlakte is uitgerekend hier juist useless. Het sociale mechanisme wat zondebokken maakt is niets minder dan tunnelvisie, het verdraagt geen licht. Daarmee bedoel ik dat we zondebokken dus helemaal niet kunnen herkennen, of pas achteraf als ze vervolgd, verstoten of zelfs vermoord zijn (de joden, heksen en in bepaalde tijden en plekken op de wereld allerlei religieuze minderheden, ook moslims dus).

Waar zondebokken zijn is het vaak angstvallig stil, je kan er een speld horen vallen. Lucia de B. was in haar strafzaak een ‘engel des doods’, een moderne heks. Er moest een wetenschapsfilosoof, Ton Derksen, aan te pas komen om aan te tonen dat er helemaal geen bewijs was voor Lucia’s moorden. Die paar mensen die het mechanisme wel herkennen en iets doen staan vaak alleen en moeten tegen een muur van ongeloof opboksen. Die kunnen niet zomaar in de krant zeggen dat Lucia de B. een zondebok is, dat gaat er gewoon niet in. Ja, achteraf wel natuurlijk.

Het mechanisme kan alleen werken zonder verhulling, dus zolang degenen die het beïnvloeden (de pestkoppen maar ook de toeschouwers) niet weten hoe het werkt en dat ze het doen. Dus met de mond van de meerderheid zeggen dat iemand of een groep een zondebok is, zoals gebeurt met moslims, zou betekenen dat er al licht bij is gekomen, dat er een rationele wind is gaan waaien. Dat is nou juist het punt, waar zondebokken zijn hangt dichte mist. Steeds opnieuw lezen dat moslims zondebokken zijn, is daarom niet geloofwaardig. Ik besef dat dit een wat technisch argument is, maar het is een belangrijke eerste alarmbel bij de premisse van de onschuldige vervolging van moslims.

Wraakrisico

Het is ongeloofwaardig om nog een aantal redenen. Ten tweede, zondebokken zijn per definitie steeds makkelijke slachtoffers van geweld (pesten, vervolging, uitbuiting, uitsluiting, moord). Het geweld zelf is overigens niet zo raadselachtig. Mensen worden nou eenmaal door toenemende rivaliteit, (natuur)rampen en allerlei andere soorten crises die ontstaan door het wegvallen van verschillen erg nerveus. Om dat te stoppen moet er een gemeenschappelijke vijand komen waarop de onvrede gekoeld kan worden. Waarom dan niet koelen op iemand die werkelijk kwaad in de zin heeft? Op zware criminelen bijvoorbeeld, of op gewetenloze psychopaten? Dan zijn die ook maar opgeruimd, toch? Wat is er zo louterend aan (meestal) onschuldige mensen plagen? Nou, het gaat er om dat de beschuldiging zonder gevaar is, en dat is het geval wanneer niemand het voor hem of haar op zal nemen, oftewel er moet zo min mogelijk wraakrisico zijn. Dat risico maakt het verschil tussen offerbaar en niet-offerbaar. Denk rechtvaardigheid en al die dingen dus maar weg, zondebokken zijn in feite fastfood om de eigen problemen te vergeten en het ziet er uit als apen die elkaar de boom uit jagen.

Denk rechtvaardigheid en al die dingen dus maar weg, zondebokken zijn in feite fastfood om de eigen problemen te vergeten en het ziet er uit als apen die elkaar de boom uit jagen

Het klinkt een beetje cru, maar ik betwijfel of moslims offerbaar zijn. Het is namelijk niet bepaald makkelijk en zonder risico om moslims onterecht te beschuldigen en ze gewelddadig te bejegenen. We leven in een land waar positieve discriminatie, politiekcorrecte media en verinnerlijkte tolerantie (ook voor de intoleranten) als onderdelen van de werkelijkheid diep zitten. Dit ontkracht dus het idee dat de meerderheid van Nederlanders hun opborrelende sociale agressie op moslims loslaten. Ze bezitten gewoonweg niet het belangrijkste slachtofferkenmerk: dat ze makkelijk te pakken zijn. Integendeel.

Dreigbrieven, varkenskoppen en een aanslag op een moskee zijn erg (‘want is het met de Joden niet ook zo begonnen?’) alleen dat geweld is nog niet hetzelfde als de collectieve verblinding die past bij het beschuldigen en vervolgen van een religieuze minderheid terwijl iedereen rustig doorloopt. Hoewel het goed is bij de vergelijking met de Joden stil te staan, is het even belangrijk om de verschillen te blijven zien, want mensen onterecht een zondebok noemen vertroebelt de werkelijkheid nog meer en leidt ons af van wie het wel zijn. Daarover gesproken, voor veel moslims zijn Joden nog altijd de favoriete zondebok, maar voor nu let’s not go there.

Psychologisch mechanisme

Ten derde, een complex psychologisch mechanisme zorgt er voor dat zondebokken vaak daadwerkelijk de schuld op zich nemen, althans dat lijkt zo. De zwarte schapen gaan zich dienovereenkomstig gedragen, ze buigen het hoofd, worden in de media op een bepaalde manier gefotografeerd en trekken zich terug, tot grote opluchting van de omgeving: ‘zie je nou wel! We hadden gelijk.’ Monica Lewinsky schiet me nu even te binnen, maar er zijn tal van voorbeelden. Het is in Nederland echter heel normaal dat moslims en public hun eigen leed etaleren, al dan niet via allerlei belangengroepen en politici, dat is in onze cultuur uitgegroeid tot iets wat mag en zelfs wordt gewaardeerd. Een zondebok heeft deze mogelijkheid nou juist niet. Die zit vast in zijn lot.

Hoewel ik best zie dat moslims als groep tegen weerstand oplopen, onbegrip, discriminatie zelfs en dat het tegenwoordig niet meevalt, maakt dat ze nog geen zondebok. Auteurs die deze relatie leggen staren zich te veel blind op het kenmerk van ‘etnische, culturele of religieuze minderheid’ en kijken weg voor het feit dat de meerderheid van mensen het niet in zijn hoofd zou halen moslims verantwoordelijk te houden voor wat er mis in de maatschappij. We blijven ver weg van vage beschuldigingen, sterker nog, we leggen niet eens verantwoordelijkheid neer bij moslims voor problemen die in hun gemeenschap spelen, zoals homohaat, radicalisering of leerachterstanden. Dit betekent overigens niet dat moslims nooit zondebok zouden kunnen zijn of worden. Wanneer er geen wraakrisico meer is, doordat iedereen zich tegen moslims keert en ze verantwoordelijk gaat houden voor een ander probleem dan zij zelf veroorzaken (en zouden kunnen oplossen) dan is er iets ernstigs aan de hand.

‘Islamofobie’

Moslims labelen als zondebok komt uit dezelfde koker als mensen beschuldigen van islamofobie, ze zijn allebei super moeilijk te ontkrachten (ik deed een poging) en verkondigen allebei op een andere manier de boodschap dat ‘onze angst voor moslims en islam irrationeel is’. Dat niet vinden maakt je pas echt ongeliefd. Een zondebok misschien?

Zijn de zondebokken van deze tijd inderdaad niet juist de taboedoorbrekers? Ik vraag me soms af, is het niet mogelijk dat Wilders een zondebok is? Want wordt hij niet eigenlijk verantwoordelijk gehouden voor de politieke crisis? Voor de polarisatie? Reageren we wat mis is met Nederland niet teveel op hem, een makkelijk slachtoffer, af? Of misschien zijn mensen die de cultuur van tolerantie bekritiseren wel zondebokken? Ik durf er mijn hand niet voor in het vuur te steken, maar heel gek is het niet, toch? Ik weet wel dat de uitsluiting, de marginalisering en de agressie zich in toenemende mate richt op wat een politieke minderheid denkt, niet zozeer is.