Indrukwekkend was het, knap, helder, leerzaam: het college dat Beatrice de Graaf (1976), hoogleraar Internationale Betrekkingen aan de universiteit van Utrecht, afgelopen zaterdag gaf voor DWDD University. Ik geef het je te doen: een uur lang college geven, live op televisie, primetime. Maar ze voerde het perfect uit, rustig, soeverein. Ik lees geen tv-recensies, maar die zullen ongetwijfeld juichend zijn geweest.

Indrukwekkend was het, knap, helder, leerzaam: het college dat Beatrice de Graaf (1976), hoogleraar Internationale Betrekkingen aan de universiteit van Utrecht, afgelopen zaterdag gaf voor DWDD University. Ik geef het je te doen: een uur lang college geven, live op televisie, primetime. Maar ze voerde het perfect uit, rustig, soeverein. Ik lees geen tv-recensies, maar die zullen ongetwijfeld juichend zijn geweest.

Het was de opdracht van Beatrice de Graaf om als historica te laten zien dat dat nieuwe terrorisme waarmee we sinds 9/11 zoveel te stellen hebben, eigenlijk helemaal niet zo nieuw is. Er waren eerdere golven van terroristisch geweld, en daarmee is het goed afgelopen. Ze presenteerde haar historische exposé dus als ‘onrustbarend en geruststellend’: ‘een angstige, inktzwarte reis met een goed einde. Voorlopig.’

Er was de golf van het anarchistische geweld dat vanaf 1880 in Rusland en elders tot tal van symbolische, en succesvolle, aanslagen heeft geleid, maar dat uiteindelijk door de Russische geheime dienst en de Eerste Wereldoorlog onschadelijk is gemaakt.

Daarna kwam de golf van het antikoloniale terrorisme: organisaties die nationale zelfbeschikking opeisten, en die uiteindelijk ook wisten op te eisen.

De romantiek van het links-revolutionaire terrorisme vanaf de jaren zestig richtte zich tegen imperialisme, kapitalisme en alle ‘andere’ autoritaire structuren, en werd geneutraliseerd door de val van de Berlijnse Muur.

En nu is er, sinds 1979 (met de aankomst van Khomeini in Teheran en de inval van de Russen in Afghanistan), die vierde golf, die het westen zoveel angst inboezemt. De globale jihad viert sinds 9/11 haar triomfen en is uitgemond in het zelfbenoemde kalifaat van IS onder leiding van de heer Abu Bakr al-Baghdadi.

Beatrice de Graaf stelde ons gerust: terroristen slagen uiteindelijk niet in hun doelstellingen. Het zijn ‘klunzen’. Hun groeperingen zijn veelal geen lang leven beschoren. Ze gedijen slechts tijdelijk in een situatie van oorlog. En vooral: wij hoeven geen klunzen te zijn. De geschiedenis reikt ons een hele gereedschapskist met instrumenten aan waarmee we ook deze golf kunnen overwinnen, door effectief met Is te ‘judoën’. Geen overreacties, want dat maakt de terroristische zaak alleen maar populairder. Wel bombarderen en precisie-operaties om de leiders uit te schakelen, maar daar moeten we het niet bij laten. We moeten ook onderhandelen, misschien zelfs met IS (al vroeg Beatrice de Graaf zich af of IS wel een achterban heeft en meer is dan een apocalyptische sekte). We moeten van binnenuit en onderaf tegen-propaganda organiseren. Theedrinken om bondgenoten te vinden. Jihadisten opsporen en vervolgen maar ze ook rehabiliteren en reïntegreren om te voorkomen dat ze na hun gevangenisstraf door radicaliseren.

‘We gaan iets geruster slapen’, concludeerde Matthijs van Nieuwkerk na het college.

Alhoewel ook ik de historische parallellen leerzaam vond, en relativerend, weet ik toch zo net nog niet of die parallellen de conclusie toelaten dat we binnenkort voldaan zullen terugkijken op onze overwinning op de vierde golf van terrorisme.

Want ik zou Beatrice de Graaf de vraag willen stellen of de omvang van de huidige problematiek niet zonder precedent is. In alle eerdere golven waren terroristische acties toch vrij lokaal van karakter: van de strijd van de IRA en de FLN (in Algerije) tot de strijd van de Molukse activisten halverwege de jaren zeventig in Nederland. De huidige strijd kent een zo goed als mondiaal karakter, en kan dat ook hebben vanwege de nieuwe, ongekende mogelijkheden die de techniek biedt. Bovendien, voeg ik daaraan toe, lijkt de voedingsbodem van het conflict, anders dan voorheen, onuitputtelijk. IS wil onderhandelen over de Sykes-Picotlijn uit 1916, toen Frankrijk en Engeland het Midden-Oosten zo ongeveer onder elkaar verdeelden. Die onderhandelingen moeten, vermoed ik, wat IS betreft tot één grote islamitische staat leiden. Maar dat lijkt me een mythe, die al sinds de Eerste Wereldoorlog door de Arabische wereld in stand wordt gehouden. De Arabische revolte tijdens de Eerste Wereldoorlog zou door het Westen zijn verraden waardoor die Arabische natie er niet is gekomen. Maar ik dacht dat historisch onderzoek (bijvoorbeeld door Efraim en Inari Karsh in hun boek Empires of the Sand: The Struggle for Mastery in the Middle East, 1789-1923) duidelijk heeft gemaakt dat die ene Arabische natie nooit heeft bestaan en niet bestaat. Als het Westen zich na WO I niet met de Arabische resten van het Ottomaanse rijk had bemoeid, dan was de regio uiteengevallen in een ‘gewelddadige mengelmoes van talloze rijkjes’. De onvrede en het door een mythe gevoede ressentiment zal met andere woorden blijven voortbestaan, en heeft in onze moderne wereld betere kansen dan ooit om te worden gekoesterd en gewelddadig te worden uitgedragen.

En dan heb ik het nog niet eens over het slot van haar college waarin Beatrice de Graaf zomaar ineens beweert dat terrorisme nooit een existentiële bedreiging vormt voor een ‘open, inclusieve democratische samenleving’ als de onze. Dat weet ik zo net nog niet. Zo’n moderne samenleving denkt veelal posthistorisch, d.w.z.: wij leven vanuit de gedachte dat de grote, ideologische conflicten al zijn beslecht. Dat dat niet zo is, dat is iets waar we maar heel moeizaam en ongemakkelijk aan wennen. Of we werkelijk zo weerbaar zijn? Mijn tweede vraag aan Beatrice de Graaf zou zijn hoe ze daar nou toch bij komt.

Kortom, hoe mooi en goed het college ook was: de huidige situatie lijkt mij zo verschillend van de door Beatrice de Graaf getrokken parallellen, en onze strijdbaarheid lijkt mij zo allerminst vanzelfsprekend, dat haar college mij uiteindelijk meer heeft verontrust dan gerustgesteld.