Deze week is de islamitische vastenmaand ramadan begonnen. Zelfs in westerse samenlevingen is deze jaarlijks terugkerende traditie nauwelijks te negeren, net als de lovende berichtgeving erover in de progressieve (of zo u wilt: regressieve) media. Maar wat is de ramadan precies en waarom houden moslims zich er zo massaal aan? En zitten er misschien meer sinistere of zelfs ronduit negatieve aspecten aan deze ‘zuil’ (één van de vijf) van de islam?

Ramadan is de negende maand van de islamitische jaartelling. Deze begon met de vlucht van Mohammed van Mekka naar Medina, de hijra, in ons jaar 622. Maandag 6 juni 2016 is 1 ramadan 1437 binnen het islamitische geloof (al houden de meeste moslims zich meer aan de westerse Gregoriaanse kalender). Ramadan is de heiligste maand binnen de islam omdat het de maand zou zijn waarin de koran – het letterlijke woord van God volgens moslims – voor het eerst aan Mohammed zou zijn geopenbaard door de engel Djibril/Gabriel.

Aanbidding

Het is een maand van vasten (sawm in Arabisch) en idealiter van religieuze contemplatie en aanbidding. Van zonsopgang (fajr) tot zonsondergang (maghrib) wordt de gelovige geacht niet te eten, te drinken, te roken of geslachtsverkeer te hebben. Moslims behoren tijdens het vasten niet te liegen, schelden of ruziën, al is de ramadan geen absolute reden krijgshandelingen te onderbreken (strijders behoren zelfs tot een van de groepen die vrijgesteld zijn van het vasten). Kinderen, zieken en ouderen hoeven niet te vasten, leren koran en hadith, voor alle anderen is het een verplichting. Toch wordt hier vaak pragmatisch mee omgegaan: zwangere vrouwen of moeders die borstvoeding geven hoeven niet per se te vasten en aan sporters is meer dan eens vrijstelling gegeven in fatwa’s, bijvoorbeeld tijdens de Olympische Spelen (al worden zij geacht het vasten later in te halen).

Gelovigen in Pakistan genieten op straat van de iftar, de eerste maaltijd na zonsondergang.

Gelovigen in Pakistan genieten op straat van de iftar, de eerste maaltijd na zonsondergang.

Vasten is van oorsprong niet islamitisch, veel religies kennen het fenomeen en de profeet Mohammed heeft deze traditie overgenomen. Zelfs in het ‘heidense’ Arabië van voor de komst van de islam bestond de traditie al. Maar geen geloof hecht er anno 2016 nog zoveel waarde aan en nergens wordt zo massaal gehoor gegeven aan de verplichting. Naast de sjahada (geloofsbelijdenis), de hadj (pelgrimstocht naar Mekka en medina), de salat (dagelijkse verplichting tot bidden) en de zakat (het geven aan goede doelen) wordt de sawm tijdens ramadan gezien als een van de ‘vijf zuilen’ van de islam. Verschillende verzen in de koran dragen de gelovige op zich aan de verplichting te houden, bijvoorbeeld vers 185 van soera 2 ‘Al-bakarah’ (De koe): “(…) wie [de nieuwe maan van] de maand ziet, laat hem vasten; en wie ziek of op reis is – dan een gelijk aantal dagen. Allah wil gemak voor jou en wenst je geen lijden toe (…)”

Allesbehalve gezond

Over dat laatste valt wel het een en ander te zeggen – vooral dat het feitelijk onjuist is. Uit talloze onafhankelijke studies blijkt namelijk dat vasten (op de manier waarop moslims dat tijdens ramadan doen) allesbehalve gezond is. Al plaatsen minder onafhankelijke medici en autoriteiten hier graag studies tegenover die het tegendeel zouden bewijzen. Hun motieven zijn duidelijk meer religieus dan wetenschappelijk van aard. Medisch is onbetwist dat sawm kan leiden tot uitdroging (sommige moslims weigeren zelfs hun speeksel door te slikken of hun tanden te poetsen), hartritmestoornis, migraine, slaapproblemen en talloze andere aandoeningen. Bij zwangere vrouwen bestaat de kans dat het kind kleiner dan normaal ter wereld komt en op latere leeftijd leerproblemen krijgt, vooral wanneer het vasten vroeg tijdens de zwangerschap heeft plaatsgevonden.

Het vasten tijdens de ramadan is ongezond, slecht voor de economie en komt  – laten we het voorzichtig stellen – het humeur van gelovigen niet altijd ten goede.

Een ander probleem is dat tijdens de ramadan irritatie, agressie en zelfs geweld kunnen toenemen, het tegenovergestelde dus van wat eigenlijk de bedoeling was. Uiteraard proberen religieuze autoriteiten in islamitische landen hier hun eigen studies tegenover te stellen, waaruit zou blijken dat het tegendeel waar is en dat criminaliteit en geweld juist afnemen. Aan welke theorie meer waarde gehecht dient te worden, laat ik graag aan u over, maar wellicht spreekt het boekdelen dat politiekorpsen in West-Europese landen de ramadan als een periode van verhoogd risico zien (al zijn ook hierover de meningen verdeeld). Al met al kan worden gesteld dat het vasten tijdens ramadan ongezond en slecht voor de economie is (met name in arme landen met een hoog percentage moslims kan het verlies van productiviteit oplopen tot meer dan 50%), en dat het – laten we het voorzichtig stellen – het humeur van de gelovigen niet altijd ten goede komt. Dat dit laatste met name het geval is tijdens jaren waarin de vastenmaand in de zomer valt (lange dagen), kan ik u uit eerste hand vertellen. In Marokko vertrokken veel van mijn vrienden uit de bovenklasse aan het begin van de ramadan naar Europa, waar de sociale controle op het (niet) vasten minder streng was. (Om nog maar te zwijgen over hen die mij als niet-moslim smeekten alcohol voor hen te kopen.)

Bespottelijk

Waarmee we op een belangrijker negatief aspect van de ramadan komen. Al wordt ons soms tot vervelens toe door moslims erop gewezen dat er in de islam geen dwang bestaat (sla in de koran vers 256 van soera 2 er maar op na), is de gedachte dat elke moslim vrijwillig vast ronduit bespottelijk. De sociale controle op het naleven van dit religieuze gebod is sterk, zeer sterk. Dit geldt voor de moslim in Rotterdam niet minder dan voor zijn geloofsgenoot in Rabat. En alsof dat nog niet genoeg is, is het in veel landen een overtreding of misdrijf je als moslim er niet aan te houden. Islamieten in Noord-Afrika of het Midden-Oosten die in het openbaar tijdens de ramadan eten (of worden betrapt wanneer zij dit in het geheim doen), kunnen rekenen op boetes, gevangenisstraf of erger.

Op het strand van Sousse ligt het toegedekte lichaam van een van de 39 dodelijke slachtoffers van de aanslag op 26 juni 2015.

Op het strand van Sousse, Tunesië, ligt het toegedekte lichaam van een van de 39 dodelijke slachtoffers van de aanslag op 26 juni 2015 (9 Ramadan 1436).

Nog schrijnender is dat tijdens ramadan in islamitische landen het geweld tegen niet-moslims toeneemt. De combinatie van een slecht humeur, jaloezie en een oplaaiend religieus vuur wordt door extremisten gebruikt om de vervolging van met name christenen op te voeren. Aanvallen op hen in landen als Pakistan, Irak en Egypte bereiken vaak hun jaarlijkse piek tijdens de vastenmaand. Zelfs niet-moslims, voor wie het sawm-gebod niet zou moeten gelden, komen in gevangenissen terecht wanneer zij eten tussen zonsop- en ondergang. Moslims die zich de rest van het jaar nauwelijks houden aan de verplichtingen van hun geloof, grijpen de vastenmaand aan om te tonen hoe gelovig zij zijn. Waar ramadan voor de religieuze autoriteiten een prachtkans is om gelovigen in het gareel te brengen, is het omgekeerd een gelegenheid voor de niet-praktiserende moslim anderen en zichzelf te overtuigen van zijn of haar religiositeit.

Onschuldige traditie?

De vastenmaand ramadan is in het beste geval een quasi-onschuldige traditie die ondanks gezondheidsproblemen, sociale druk en verlies aan productiviteit weinig problemen oplevert. Ongetwijfeld zijn er veel moslims die de maand inderdaad ervaren als een feestelijke tijd (al verbergen zij dat goed – dat juist het einde van de ramadan, het suikerfeest (eid al-fitr) zo uitbundig wordt gevierd, spreekt boekdelen) van religieuze overpeinzing en aanbidding. Maar waar gelovigen – of zij die dit in de praktijk helemaal niet meer zijn – door hun omgeving of door overheden worden gedwongen een ritueel te volgen dat zij liever zouden negeren, is niet langer sprake van een harmloze traditie. Dan praten we over religieuze dwang, iets waar de islam op zoveel gebieden in excelleert. Om nog maar te zwijgen over de fanatici die de ramadan misbruiken om hun extremisme te botvieren op on- of anders gelovigen.