Met enige regelmaat krijg ik uitnodigingen voor het volgen van trainingen op het gebied van ‘cultural skills’ of ‘differences’ en ‘sensitivities’. En ik zal het maar meteen toegeven, ik ben er ook wel eens op ingegaan.

Meestal zijn het nogal teleurstellende ervaringen. Die sessies en workshops komen doorgaans niet veel verder dan het uitventen van platgeslagen clichés. In China visitekaartjes altijd met twee handen aannemen en geven. Dat is beleefd. Geef daar ook geen relatiegeschenken in witte cadeauverpakking. En wist u dat net over de grens in België al een heel andere wereld begint? Dat een lunch daar meer is dan een broodje kaas en een glas karnemelk? Goedbedoelde algemeenheden die iedereen met een beetje algemene ontwikkeling ook wel kan oplepelen. Je hoeft er niet bepaald een geoefende globetrotter voor te zijn.

Bacha Bazi

‘Gedraag je niet als een lompe hork’ is eigenlijk het belangrijkste advies dat die trainingen aan de deelnemers zouden moeten meegeven. Als je ziet hoe hele volksstammen landgenoten op teenslippers overal roodverbrand doorheen lopen te boeren dan kunnen veel Nederlanders wat dat betreft nog wel een cursusje gebruiken voor ze op het vliegtuig stappen. En natuurlijk is het je verdiepen in lokale zeden en gewoonten verder niet alleen interessant maar ook nuttig om het leggen van contacten te vergemakkelijken. Maar verder ook niet overdrijven. In Beijing wordt er echt niet van u verwacht dat u zich volledig als een Chinees weet te gedragen. Sterker, dat kan juist averechts werken omdat men u als een overdreven poseur gaat zien. En verder kun je met het respect opbrengen voor andere gebruiken ook op een andere manier overdrijven.

Ik sprak eens een generaal van de Nederlandse Landmacht die had gediend in één van de vredesoperaties in Afghanistan. Daar had hij kennis gemaakt met het lokale gebruik van ‘Bacha Bazi’. De gewoonte van plaatselijke heren van stand om een jong knaapje als concubine in hun hofhouding op te nemen. Stap je als cultureel sensitieve generaal de tent van de lokale warlord binnen, zit er een opgemaakt en met bloemen omhangen jongentje van een jaar of tien naast je gastheer. Die knaapjes kunnen heel mooi zingen en dansen en daarvoor worden zij en hun gehele familie rijkelijk beloond krijg je te horen. Maar uiteraard weet je dondersgoed dat die jongetjes primair voor heel andersoortig vermaak worden gebruikt.

Perverse traditie

Wat vond de generaal hier eigenlijk van? Hij haalde de schouders op. Ander land, andere gewoontes. Het was niet aan hem er een waardeoordeel over te vellen zei hij. Kijk, dat je daar ter plekke in die tent geen prangende vragen gaat stellen over deze perverse traditie is op zich te begrijpen. Je gaat die diepgewortelde praktijk er echt niet mee stoppen. En je had ook maar één taak. Maar dat je er desgevraagd ook op een bijeenkomst in Arnhem niet je afschuw over uitspreekt en doet alsof het om onschuldige couleur locale gaat, daar begrijp ik niets van. Ook al die militairen worden voordat ze op missie gaan uitgebreid cultureel geschoold. En zo had de goede generaal blijkbaar geleerd een diep respect op te brengen voor al het mogelijke dat hij tegen zou komen. Met de beste bedoelingen uiteraard. Maar wanneer dat resulteert in het vergoelijken van absolute wantoestanden, dan doen die cursussen meer kwaad dan goed.

Ewoud Jansen is op twitter te volgen via @ewoudjansen