Een flink aantal Amerikaanse bladen kwam afgelopen maand met artikelen over de geestestoestand van Donald Trump, van Vanity Fair tot Psychology Today. De strekking van de artikelen was: waarschuwen. De algemene consensus over die toestand: narcistische persoonlijkheidsstoornis. Eén psycholoog zei dat hij geen acteurs meer hoeft in te huren voor zijn workshops over narcisme, maar gewoon filmpjes van Trump laat zien. Een andere deskundige maakte zich bovendien zorgen over de bovenkamer van zijn aanhang. Blij met deze aandacht ben ik ook huiverig of het werkelijke gevaar wel bij mensen doordringt.

De zogenaamde Goldwater-rule die sinds 1964 voorschrijft dat diagnosticeren op afstand ethisch niet verantwoord is, wordt hier om een groter kwaad te voorkomen overtreden. En terecht. Want kiezers zijn misschien wel stom, of vinden het vooral om te lachen, een narcist als Trump zal niet de eerste zijn om een in slaap gesuste massa om te tuin te leiden en grote schade aan te richten. Narcisme is een hele gevaarlijke aandoening die niet als bijgevolg maar in de eerste plaats alles in de nabije omgeving kapot maakt.

Er is hoop te vinden over (de gevolgen van) narcisme op internet, variërend van ‘gezond narcisme’ tot PTSD (post traumatic stress disorder), een aandoening waar slachtoffers van mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vaak onder lijden, vergelijkbaar met wat oorlogsveteranen meemaken als ze na maanden of jaren van kogelregens ineens met de poes op schoot op de bank zitten. Wat blijkt, in het hele spectrum van narcisme verwarren we de stoornis -die in de kern betekent dat iemand geen empathie heeft en emotioneel een kind van drie is- te vaak met de onschuldige variant. ’Narcist’ is in de volksmond een ander woord voor aandachtsziek, of een ander woord voor een man met een rode sportauto en een jonge vriendin. Een pestkop, een baasje. Op een Amerikaans forum beschreef iemand dat narcisten rondlopen met een polsbandje waarop staat: ‘what would Satan do?’ En ongeveer in die richting moet je je de modes operandi van de narcist voorstellen. Niet zo onschuldig dus.

Echte narcisten zijn wolven in schaapskleren, die vallen juist van de radar, of ze hebben zoveel macht dat ze niet eens meer als schaap voor de dag hoeven komen. Mensen als Donald Trump, Peter R. de Vries en Heleen Mees. Ik kan het niet bewijzen maar ik ben zeker niet de enige die het denkt. Ze doen dingen die betrokkenheid en ‘de goede zaak’ suggereren, maar deinzen er ook niet voor terug anderen kapot te maken als het nodig is. Als je beter kijkt, zoals die psycholoog met filmpjes in zijn workshop doet, zie je dat ze alleen maar handelen uit woede, eerzucht en de vanzelfsprekende verwachting dat alles hen toekomt. Echte narcisten, zoals Trump, hebben geen opgeblazen ego’s maar juist valse ego’s, het zijn mensen zonder zelfvertrouwen, die hol zijn van binnen en het leven en plezier uit anderen moeten weghalen om überhaupt de dag door te komen. Dat is niet onschuldig of vermakelijk, maar gevaarlijk. Donald Trump doet het nu goed in de peilingen en het illustreert behalve de sluwheid van een zieke man ook en vooral de zwakte van Amerika’s oordeelsvermogen om te zien wat er gebeurt. Dergelijke figuren kunnen we in de toekomst meer verwachten als we onszelf niet onderwijzen en geen belang meer hechten aan de waarheid achter iemands voorkomen, en die houding neemt hand over hand toe. We gaan veel te makkelijk af op iemands aaibaarheid dan wel leiderschapskwaliteiten, kenmerken die juist argwaan moeten wekken.

Ook in de advocatuur, rechterlijke macht, politiek en in het algemeen is er te weinig kennis over deze stoornis, en dat kan ik staven met mijn eigen ervaringen. Toen ik advocaat was kwam ik dagelijks in aanraking met ruzies. Ik heb mensen helpen scheiden en ik verdedigde voor de politierechter en meervoudige strafkamer geregeld mannen die beschuldigd werden van huiselijk geweld. Altijd in strafzaken en soms bij scheidingen (ongeveer de helft van scheidingen verloopt heel soepel), was er machtsstrijd gaande, een strijd die te makkelijk werd afgedaan als gekibbel. Wanneer de waarheid rondom feiten niet aan het licht kwam was de reflex van de rechtbank altijd om de vrouw in het gelijk te stellen. Mogelijke leugenachtigheid van deze vrouwen -die advocaten slechts mondjesmaat aankaarten, want niet echt een sterk argument- wordt zelden serieus genomen. Want wie liegt er nou in het bijzijn van kinderen, ten koste van kinderen of zomaar om een ander kwaad te doen? Ongeveer tien procent van alle mensen, blijkt. Het grote kwaad dat narcisme is, waarin empathie voor anderen volledig afwezig is en aandacht niets minder dan zuurstof, wil er vaak niet in bij mensen die over het gedrag van anderen moeten oordelen, omdat ze te makkelijk willen oordelen vanuit de goedheid van ieders hart. Dat is naïef en dat moet anders. Zoals Donald Trump niet om te lachen zou moeten zijn, moeten vrouwen die hun kinderen gebruiken om hun ex-mannen een loer te draaien gestopt worden (en andersom ook natuurlijk).

Een zaak bij de rechtbank Haarlem staat me nog helder bij. Ik stond een man bij die de autoruit van zijn ex had ingeslagen terwijl zijn kinderen van vijf en drie jaar oud op de achterbank zaten. Tijdens de zitting zat het slachtoffer, de ex-vrouw, met een opgetrommelde fanclub achter zich vol haat om zich heen te kijken. De spanning was om te snijden. Mijn client was een gebroken man. Zijn kinderen werden bij hem weggehouden, hij was radeloos, maar hij werd veroordeeld voor vernieling. Een klein vergrijp in dit geval, maar toch, zij kreeg hier zichtbaar iets uit: plezier. Een andere keer liep het beter af. De man werd ervan beschuldigd zijn ex te hebben mishandeld. Het dossier was dun en er was helemaal niks. Hij had haar autosleutels willen afpakken en had daarbij haar arm vastgepakt. Hij werd vrijgesproken.

Instanties nemen vaak liever het zekere voor het onzekere maar die houding is een uitnodiging voor narcisten om mensen het leven zuur te maken. En dat gebeurt ook, want ze buiten hun (rechts)positie uit, manipuleren deskundigen en direct betrokkenen en kunnen hier vaak oneindig lang mee doorgaan. En als ik er over nadenk, deze hele maatschappij speelt narcisten in de hand. De overdreven gerichtheid op uiterlijke kwetsbaarheden (vrouw, ziek, minderheid) is een walk in the park voor narcisten in de slachtofferrol.

Gevaarlijke mensen als Donald Trump leiden hun omgeving weg uit de waarheid, niet alleen van wie zij zijn, maar ook van wie hun willekeurige slachtoffers zijn en dringen hun eigen fictieve werkelijkheid op. We moeten ons niet vergissen hoe snel die ficties ‘eigen’ aanvoelen. Een hele natie met PTSD is het gevolg. Nog veel belangrijker: een Amerikaanse president zonder empathie is een ramp voor de wereld. Voor wie de geweldige documentaire Fog of War kent van Kennedy’s rechterhand Robert McNamara weet hoe cruciaal empathie is voor stabiliteit en vrede in de wereld. De eerste les van zijn elf lessen is: heb empathie voor de vijand. Verplaats je in hem om te weten wat je moet doen. Trump zegt dat hij Poetin wel aan kan omdat hij in het verleden veel ‘deals’ heeft gesloten, alsof de wereld een grote golfbaan is en politiek een bedrijfje. Om die reden moeten de media hem minder in de spotlights zetten maar liever nog meer, in een poging hem te tonen als de man die hij is, eentje met zo’n polsbandje om.