Zes commentatoren laten hun licht schijnen over de vraag wat de blijvende betekenis is geweest van de afspraken zoals de ‘Grote Drie’ (Roosevelt, Stalin en Churchill) die maakten tijdens de befaamde topontmoeting in het Oekraïense kuuroord Jalta, deze week precies zeventig jaar geleden.

Arend Jan Boekestijn: Zelfhaat en naïviteit

Tweeëndertig jaar geleden zat ik in de collegebanken van de Vrije Universiteit. Het onderwerp was wie nu eigenlijk de Koude Oorlog was begonnen, de Amerikanen of de Russen. Ik keek een beetje onwennig om mij heen. De reden was dat ik door een speling van het lot een jaar jonger was dan alle andere studenten. Zeventien jaar en eerstejaars, dat voelde niet goed. Er was echter nog een andere reden waarom ik mij ongemakkelijk voelde. De historiografie over de Koude Oorlog was in die tijd volstrekt eenzijdig. De Amerikaanse archieven waren vrij toegankelijk terwijl de Russische natuurlijk gesloten waren. We wisten dus alles over Amerika en heel weinig over Rusland.

Deze asymmetrische archivale situatie plus een goed ontwikkeld talent voor Westerse zelfhaat leidden tot kolderieke opvattingen. Ik herinner mij The Tragedy of American Diplomacy (1962) een boek van William Appleman Williams, een Amerikaanse revisionist, die de lezer wilde doen geloven dat de Russen zoveel offers hebben gebracht om Hitler te verslaan dat wij niet moesten zeuren over de enorme gebiedswinst van Stalin na WO II. Hij meende ook dat de Amerikanen de Koude Oorlog hadden verergerd door de Marshall Hulp aan te bieden. Het zal duidelijk zijn dat William niet de allergrootste historicus was die de VS heeft voortgebracht. Toch moesten wij die onzin lezen en ging het er bij veel studenten ook in als gesneden koek.

Pas later toen ik Churchill en Kissinger (met name Diplomacy 1994) bestudeerde ontstond er een veel genuanceerder beeld. Kissinger legt omstandig uit dat 15 maanden voor Jalta (februari 1945) in Teheran (December 1943) een deal over Oost-Europa had moeten worden gesloten. Toen stonden de Geallieerden nog sterk, in Jalta had het Sovjetleger al de 1941 grens overschreden. In Jalta kon Stalin gewoon dicteren en dat heeft hij ook gedaan.

Het treurige is dat het allemaal anders had kunnen lopen als President Roosevelt niet zo naïef was geweest en wel bereid was geweest om een 19de-eeuwse invloedssferenregeling te sluiten waarbij in iedere geval een deel van Oost-Europa gered had kunnen worden. Roosevelt haatte de politiek van het machtsevenwicht omdat hij samen met Wilson meende dat WO I het gevolg was geweest van 19e eeuwse machtspolitiek. Roosevelt wilde eens en voor altijd machtspolitiek vervangen door internationale samenwerking in de vorm van een verbeterde Volkenbond oftewel de Verenigde Naties. Hij koos dus voor collectieve veiligheid en was overtuigd dat hij Stalin daarvoor zou kunnen interesseren. Hij meende zelfs een persoonlijk rapport met Stalin te hebben en noemde hem gekscherend ‘uncle Joe’.

Roosevelt wilde zo graag Stalins instemming met zijn concept van de Four Policemen (VN) dat hij niet moeilijk deed in Jalta over het westwaarts verschuiven van de Poolse grenzen en de toekomst van de Baltische staten. De Oost-Europeanen zijn met andere woorden verraden omdat Roosevelt dacht dat de VN het paradijs op aarde zou brengen.

Wij weten nu dat de VN vrij snel vleugellam werd door een frequent gebruik van het Russische en later ook het Chinese veto. Wij weten nu ook dat het aan de verkeerde kant van het IJzeren Gordijn geen pretje was. Ik herinner mij nog levendig dat mijn vader Oost-Europese collega’s op Schiphol schielijk bankbiljetten in hun zakken stopte. En wij weten ook dat de Amerikaanse revisionistische historici een hele generatie geschiedenisstudenten met de groots mogelijke onzin heeft opgescheept.

Arend Jan Boekestijn is historicus en buitenlandcolumnist bij Elsevier


 

Joshua Livestro: Wat als de Muur nooit was gevallen?

Om de blijvende betekenis van de Top van Jalta te begrijpen, volstaat een eenvoudig gedachtenexperiment. Hoe zou de wereld er nu uitzien als 1989 geen revolutiejaar was geweest? Als het Ijzeren Gordijn dus nog altijd Europa in tweeën deelde en we nog altijd moesten leven met de dreiging van Mutually Assured Destruction (kortweg MAD)? Het antwoord: niet wezenlijk anders.

De NAVO zou niet de missieloze, blij-naïeve praatclub zijn geworden die het nu is. De VS waren ongetwijfeld meer op Europa gericht gebleven dan ze sinds de jaren negentig zijn geweest. Van Amerikaanse experimenten in ‘Nation building’ in het Midden-Oosten zou nooit sprake zijn geweest. De permanentne aanwezigheid van de Sovjetdreiging en de toenemende Chinese assertiviteit zou alles meer dan een simpele strafexpeditie in reactie op de aanslagen van 11 september 2001 ondenkbaar hebben gemaakt. Misschien zou een Arabische Lente zich wel hebben voorgedaan – de interne demografische druk op de regimes daar zou immers dezelfde zijn geweest. De kans dat het Westen de volksopstanden zou hebben gesteund, zou echter gering zijn geweest. Zodat de ruimte voor fundamentalistisch-islamitische bewegingen om vervolgens eigen kalifaten op aarde te stichting zo goed als nul zou zijn geweest.

De oplopende achterstand op economisch terrein zou de Sovjet Unie in eerste instantie hebben gedwongen tot een keuze: volg het Chinese pad van economische liberalisering met behoud van communistische staatsstructuren, of val terug naar de status van regionale grootmacht. Zelfs met economische liberalisering volgens Chinees model was een tijdelijke terugval waarschijnlijk onvermijdelijk geweest. De Sovjeteconomie was begin jaren tachtig zo vermolmd dat het eindeloos volhouden van de wapenwedloop met het Westen niet langer betaalbaar zou zijn geweest. De Sovjet-aandacht zou dan ook in toenemende mate zijn gericht op Oost-Europa en de Kaukasus – grofweg dezelfde strategische prioriteiten die het Kremlin nu heeft onder Vladimir Poetin. Naarmate de olie en gasinkomsten toenamen, zou het Russische zelfvertrouwen overigens ook zijn gegroeid. Op termijn zou de Sovjet Unie hierdoor al even onvermijdelijk zijn teruggekeerd naar de status van wereldmacht, zij het rijker en dus waarschijnlijk agressiever.

De wereld van nu is in veel opzichten beter dan de wereld van dit gedachtenexperiment. Meer mensen leven in vrijheid. Wij leven bovendien in relatief grotere veiligheid nu Europa’s grens met Rusland bijna 1000 kilometer in oostelijke richting is opgeschoven. Rusland is minder machtig, al is de bedreiging sinds de NAVO-uitbreiding in oostelijke richting wel concreter geworden – een Russische aanval op Litouwen zou immers al een aanval op allen zijn, met alle gevolgen vandien. Toch is de fundamentele veiligheidscalculus in beide scenario’s dezelfde: het ultieme doel is het bewaken van de grens tussen beide machtsblokken en het handhaven van de status quo. Het bewijst de blijvende betekenis van de belangrijkste gedachte achter de afspraken van Jalta: de fundamentele historische categorie van vriend en vijand valt niet te overstijgen. We kunnen die tegenstelling niet afschaffen, hooguit beheersen. Dus doen we er goed aan ons wapenarsenaal op peil houden, geen domme dingen te doen die een conflict waarschijnlijk zouden maken (Oekraïne een toekomst in de EU beloven bijvoorbeeld. Oh nee wacht, te laat) – en verder met Sting hopen dat de Russen ook van hun kinderen houden.

Joshua Livestro is hoofdredacteur van Jalta


 

Wierd Duk: Rusland accepteerde ‘nieuwe orde’ niet

In september 2013 kwam in het Livadia-paleis in Jalta, waar ooit Stalin, Roosevelt en Churchill Europa opdeelden, een illuster gezelschap bijeen dat de toekomst van Oekraïne besprak. Jalta, die historische badplaats op de Krim, viel toen nog onder het gezag van Kiev.

Er heerste opwinding want Oekraïne zou, via de ondertekening van een associatie-verdrag met de EU later dat jaar, de weg naar het Westen definitief inslaan. Ook NAVO-lidmaatschap zou op den duur geen onmogelijkheid meer zijn.

Westerse oud-politici, bankiers, generaals, denktankers, Dominique Strauss-Kahn, Blair, Bill en Hillary Clinton, chocolade-oligarch Petro Porosjenko (de huidige president van Oekraïne): ze waren er allemaal. Door Moskou was Poetins adviseur Sergej Glazjev afgevaardigd: een ultra-nationalist, die waarschuwde dat Kiev ‘zelfmoord’ dreigde te plegen. Glazjev werd weggehoond door de verzamelde mondiale elite. Maar kijk nu: de Krim is weer een regio van Rusland en Oekraïne is een slagveld. Zelfmoord, moord?

Die Jalta-conferentie in 2013 symboliseert het reusachtige aantal misverstanden tussen Rusland en het Westen. Op de plek waar Europa in februari 1945 werd verdeeld, dachten de overwinnaars van de Koude Oorlog in hun triomfantalisme Oekraïne in hun midden te kunnen verwelkomen. Jarenlang hadden zij waarschuwingen van de Russische president Poetin in de wind geslagen. Die bestonden eruit dat Moskou weliswaar de Koude Oorlog had verloren, maar dat dit wat hem betreft niet inhoudt dat het Kremlin afziet van de in 1945 overeengekomen invloedssferen. Al helemaal niet als het om de toekomst gaat van voormalige Sovjet-republieken als Oekraïne of Georgië.

De puinhopen in Oekraïne, een jaar later, zijn een rechtstreeks gevolg van de geheel verschillende manieren waarop in West en Oost met de erfenis van ‘Jalta’ wordt omgegaan. Het is hoog tijd voor een nieuwe conferentie, 70 jaar na dato, om duidelijkheid te scheppen en verder bloedvergieten te voorkomen: een pan-Europese Vredesconferentie. In Jalta, of waar dan ook. Te vrezen valt echter dat we dat moment al zijn gepasseerd.

Wierd Duk is historicus, journalist en auteur van boeken over Vladimir Poetin en Angela Merkel.


 

Dieuwertje Kuijpers: de eeuwige wederkeer van de machtspolitiek

Onder druk wordt alles vloeibaar. Dit neemt niet weg dat ook in tijden van extreme druk het nationale belang prevaleert. Stalin geloofde dat hij de Westerse leiders te slim af zou kunnen zijn: hij zou alleen maar hoeven mee te spelen met de Geallieerden en hun ideeën over internationale samenwerking, maar zou intussen gestaag verder kunnen bouwen aan zijn invloedssfeer in de regio. De Westerse concepten van collectieve veiligheid en internationale samenwerking, in de vorm van de Verenigde Naties, waren volgens Moskou niet al te geloofwaardig. Toch had Moskou Westerse militaire hulp nodig om de overwinning zeker te stellen. Om de Verenigde Naties levensvatbaar te maken, had het Westen Rusland nodig als deelnemer: een prestigekwestie maar daarmee niet minder realpolitik. Churchill wist dat het uitknijpen van Duitsland na de Eerste Wereldoorlog de voedingsbodem was voor de opkomst van Hitler, wederopbouw zou dus ook Duitsland ten deel moeten vallen. Controle over Duitsland gebeurde door deze militair en economisch te verbinden aan Europese democratieën: wederopbouw van economie, niet van de wapenindustrie.

Hoewel wij vaak “historische keerpunten” willen zien, niet in de minste plaats om onszelf ook onderdeel van die historie te wanen, is het nog maar de vraag of de mechanismen van macht (politiek in essentie) nou zoveel veranderen door de tijd. Nog steeds geloven “wij van het Westen” in de collectieve veiligheid door samenwerking binnen de NAVO en de VN, menen wij dat wederzijdse economische afhankelijkheid de sleutel is tot vrede, terwijl Rusland vooral gelooft in Rusland. Akkoorden zijn slechts knooppunten in steeds terugkerende vraagstukken over macht. Over politiek.

Dieuwertje Kuijpers is defensiecolumniste bij Jalta


 

Dirk-Jan van Baar, Jalta,the wrong history

In de geschiedenis zijn mythen vaak belangrijker dan de historische werkelijkheid. Zo ook die over de conferentie van Jalta, waar in februari 1945 ‘de Grote Drie’ bijeenkwamen om te bespreken hoe het verder moest. Het stadje op de Krim, vakantieverblijf van de Sovjetelite, is de geschiedenis ingegaan als de plaats waar Europa werd verdeeld. Roosevelt, die twee maanden later zou sterven en zich met zijn vermoeide lijf nog eenmaal naar de andere kant van de wereld had gesleept, zou zich hebben laten inpakken door ‘Uncle Joe’, het koosnaampje voor Stalin. Churchill, de derde van het span, die op de conferentie van Potsdam later dat jaar eveneens van het toneel zou verdwijnen nadat hij in vrije verkiezingen door Labour was verslagen, kon slechts toezien.

In werkelijkheid werd er in Jalta van alles besproken, maar niets beslist. Het ging erom dat de grote oorlogscoalitie bijeen zou blijven tijdens de laatste loodjes op weg naar Berlijn. De Russen hadden net Auschwitz bevrijd (waarover nog weinig bekend was), de westerse geallieerden moesten Dresden nog bombarderen. Van Duitsland werd onvoorwaardelijke overgave geëist, hoe het daarna zou gaan zou de toekomst uitwijzen. Polen – voor de Britten in 1939 aanleiding om Hitler de oorlog te verklaren – zou vrije verkiezingen krijgen en een land moeten worden dat de Russen vriendelijk gezind was, maar hoe de grenzen zouden komen te liggen was nog onduidelijk en werd later door het Rode Leger bepaald. Stalin zegde toe aan de strijd tegen Japan te gaan deelnemen. Hiroshima en Nagasaki stonden nog overeind. Zij zouden in augustus door Amerikaanse atoombommen worden vernietigd. Het bevel kwam van president Truman, die door zijn overleden voorganger buiten de oorlogsplannen was gehouden.

We kunnen dus onmogelijk zeggen dat de westerse geallieerden in Jalta voor Stalin door de knieën zijn gegaan. Integendeel, hun meest verwoestende acties (tegen de As-mogendheden) moesten nog komen. Dat Frankrijk en de kleine Oost-Europese landen die later aan de verkeerde kant van het IJzeren Gordijn terecht kwamen dat wel zo zagen, kun je ze niet kwalijk nemen. Zij waren in Jalta niet van de partij, waarbij de Fransen het meest van de aan Jalta toegeschreven deling van Europa, die ook Duitsland zou verdelen, hebben geprofiteerd. Frankrijk, bij ‘het verraad van München’ wel een hoofdrolspeler, kwam dus erg goed weg. Maar een appeasement van Stalin was Jalta niet.

Ironisch is dat deze website ‘Jalta’ heet. Ongetwijfeld onder de indruk van de leugenpolitiek van Poetin, die zich afgelopen jaar van zijn meest sinistere kant heeft laten zien, beginnend met zijn inlijving van de Krim. Wij van Jalta staan voor een scherp onderscheid tussen goed en kwaad, wij van Jalta geven op de Krim geen krimp, wij van Jalta staan voor the right story. Helemaal juist! Klein vlekje is wel dat Jalta in werkelijkheid voor ‘the wrong history’ staat. Maar goed, dat laat weer eens zien dat de geschiedenis nooit eenduidig is en altijd een tegenwerping toelaat.

Dirk-Jan van Baar is buitenlandcolumnist bij Jalta


 

Anna Grebenchtchikova: Jalta hoeksteen van Russisch veiligheidsbeleid – bij gebrek aan beter

In de week dat Roosevelt, Churchill en Stalin in Jalta hun conferentie hielden, stierven er aan het Oostelijk Front naar schatting 130.000 mensen. Van hen waren er ongeveer 100.000 Sovjetburgers. Elke minuut vielen er aan Sovjetkant dus 10 doden. Dit gold niet enkel in die week, maar in alle weken die de Tweede Wereldoorlog lang was. Stalin’s prioriteit tijdens de onderhandelingen was daarom veiligheid. Die veiligheid kon maar op één manier gecreëerd worden: een buffer tussen de Sovjet-Unie en de rest van de wereld, en daarbij een machteloos Duitsland.

In Jalta ruilde Stalin Oost-Europese vrijheid voor Russische veiligheid. Churchill en Roosevelt, de leiders van het vrije Westen, gingen akkoord. De grenzen die zij opstelden, tekenden de wereld tot de val van de Sovjet-Unie. Aan de ene kant van het IJzeren Gordijn lag de Unie met zijn bufferstaten, aan de andere kant het Westen. Nog steeds ziet men de invloed van Jalta in elk land in Oost-Europa. In Oekraïne bijvoorbeeld heerst een conflict tussen het Oosten en Westen. Het Oosten vocht ten tijde van de Tweede Wereldoorlog aan Sovjet-zijde, uit het Westen sloten zich legers aan bij de Nazi’s.

Er is van Russische zijde verscheidene malen geopperd de in Jalta vastgelegde verdeling van de wereld te veranderen. Van 2000 tot 2003 probeerde Rusland openlijk lid te worden van zowel de NAVO als de EU. Beide organisaties gaven hem nul op rekest. Toenmalig Europese Commissievoorzitter Romano Prodi was duidelijk: “Een paar weken geleden, toen Poetin’s bezoek aan Brussel werd voorbereid, vroegen zijn officials mij of ik dacht dat Rusland lid zou kunnen worden van de EU. Er was net een poll geweest in Rusland, die aangaf dat meer dan 50% van de Russen graag lid zouden worden. Toen President Poetin ons bezocht vroeg hij het nogmaals. Ik heb gelijk aan hem duidelijk gemaakt dat dit onmogelijk was, Rusland is te groot.”

Poetin’s frustratie en onmacht hierover bleek in 2007 tijdens de conferentie van München. Hier bekritiseerde hij openlijk de expansie van de EU en NAVO in de voormalige Sovjet-bufferzone. Met deze expansie gooide men volgens de Russische president de in Jalta gemaakte afspraken over veiligheid tussen Oost en West weg. In ruil hiervoor kwamen er echter geen nieuwe afspraken, maar geschiedvervalsing. Het Westen neemt, en Rusland krijgt steeds minder – een belediging aan elk van de 20 miljoen Sovjetdoden. Aldus Poetin.

In 2008 probeerde president Medvedev een Pan-Europees akkoord van de grond te krijgen. Hij wilde een nieuwe conferentie van Jalta, waarin de oude afspraken verworpen werden, en er nieuwe afspraken kwamen, met als hoofdpunten economische vooruitgang en veiligheid. Europa zag er echter geen heil in. Zo blijft Jalta de enige afspraak waarop Rusland kan terugvallen. Bij gebrek aan een nieuwe Krimse overeenkomst koos Poetin recent maar voor de Krim zelf.

Anna Grebenchtchikova is columniste bij Jalta en Ruslandcommentator bij Radio 1