Met leuzen zoals ‘Wij willen geen islamitische republiek!’ en ‘Dood aan Khameini en Rohani!’ hebben de demonstranten in Iran geschiedenis geschreven. Waar komt dit felle protest vandaan? Zijn dit echt atheïsten die geheel af willen rekenen met religie of slechts secularisten die de islam uit de politiek willen verbannen?

 

Eén van de grootste fouten die men tegenwoordig impliciet of expliciet maakt in het publieke debat is de bewering dat er ‘moslimlanden’ bestaan. Landen die voor 100% worden bevolkt door moslims die allemaal braaf de Koran en Hadith volgen, elke dag 5 keer bidden etc. Die aanname wordt wellicht het vaakst gemaakt over het vroegere Perzië, dat sinds de gekaapte revolutie van 1979 de Islamitische Republiek Iran heet. Het wordt vaak geciteerd als hét praktijkvoorbeeld van een theocratie: een staat geregeerd door geestelijken die godsdienstige regels aan de gehele bevolking opleggen en hun leven ermee doordringen.

Irreligieuze Iraniërs

Hierdoor zou men kunnen concluderen dat de inwoners wel tot de vroomste mohammedanen ter wereld behoren. Maar schijn bedriegt: juist door deze decennialange fundamentalistische dwingelandij van overheidswege zijn steeds meer Iraniërs religie beu. Tal van ondergrondse rebelse maatschappelijke bewegingen hebben een tegencultuur gecreëerd die het sjiitische regime uitdagen, zoals het fameuze My Stealthy Freedom, waarbij miljoenen Iraanse vrouwen (gesteund door mannen) hun verplichte hoofddoek dapper afwerpen (waarvoor je celstraf kunt krijgen).

Uitgesproken atheïsme is veel gevaarlijker. In 1988 zijn er in Iran ca. 30.000 politieke gevangenen geëxecuteerd (38:57) omdat zij niet in Allah geloofden. Het jaar daarop vaardigde Ayatollah Khomeini zijn beruchte fatwa uit waarin hij alle moslims ter wereld opriep om de Brits-Indische schrijver van De duivelsversen, Salman Rushdie, te vermoorden wegens apostasie en blasfemie. Deze controverse duurde nog jaren voort en leidde tot verschillende aanslagen buiten Iran, waarmee de Islamitische Republiek haar tentakels nog verder verspreidde en wereldwijd ongelovigen bedreigde. Ondertussen werd in het binnenland gebrek aan godsdienstige toewijding streng vervolgd, tot de doodstraf aan toe.

Toch is Iraans atheïsme onuitroeibaar gebleken doordat vele ex-moslims zoals Maryam Namazie, Mina Ahadi en Ehsan Jami naar Europa zijn gevlucht en van daaruit hun boodschap verkondigden. Deze Perzen stonden in 2007 aan de wieg van de eerste drie ex-moslimraden in respectievelijk Groot-Brittannië, Duitsland en Nederland. Armin Navabi had ondertussen rond 2003 in het geheim vanuit Teheran een online groep voor Iraanse atheïsten op Orkut opgezet en bouwde daarmee een onverwacht grote gemeenschap op, in 2012 opgevolgd door het wereldwijd succesvolle Atheist Republic nadat hij naar Canada verhuisde. De Islamitische Republiek zelf lijkt vele van ‘s werelds grootste antireligieuze ex-moslims te hebben gecreëerd die dankzij moderne technologie het volk kunnen bereiken.

 

Babyboomerang

Hoe de islam en de hoogste religieuze autoriteiten momenteel in de straten van Iran worden bekritiseerd is ongekend, maar geheel onverwacht kwam dit niet. Wijlen Christopher Hitchens voorspelde in 2009 al op grond van de demografische ontwikkelingen dat er een generatie zou ontstaan die een hekel zou hebben aan het islamitische regime en dit zou willen omverwerpen.

Negen jaar later lijkt de tijd te zijn aangebroken. De haat tegen het regime is groot en zou vroeg of laat wel uitbarsten. Wat zowel Maryam Namazie als Armin Navabi ook zeggen over de situatie is dat het protest vele malen feller is dan in 2009, toen de Groene Beweging als verzet tegen verkiezingsfraude werd bloedig neergeslagen. Niemand had eerder zomaar durven te beweren dat het regime de islam als een gereedschap hanteerde om het volk te onderdrukken. Kritiek op de ayatollah Khamenei, Khomeini’s opvolger, was toen taboe; alle woede keerde zich tegen president Ahmadinejad. In 2013 had de bevolking nog met grote meerderheid gestemd op zelfverklaard hervormingsgezinde Hassan Rohani in de hoop op verandering. Inmiddels is men echter teleurgesteld in hem, want de nucleaire deal heeft geen welvaart gebracht en de mensenrechten zijn nauwelijks verbeterd. Rohani is bovendien vrijwel even bruut als zijn voorganger. De demonstranten kunnen zijn bloed nu ook wel kunnen drinken. Voor de demonstranten is het inmiddels één pot nat en moet het gehele islamitische regime weg.

Hoeveel van de betogers en relschoppers atheïst zijn, is moeilijk na te gaan. Vooralsnog zijn de protesten leiderloos, onverenigd en zonder programma met eisenpakket. Het is ook moeilijk om daar onderzoek naar te doen, hoewel het Pew Research Center er vreemd genoeg in is geslaagd om te ontdekken dat in buurland Saoedi-Arabië maar liefst 5% van de bevolking overtuigd atheïst is. Volgens Navabi  (1:14:30–1:23:16) zijn verreweg de meeste Iraanse atheïsten erg nationalistisch, soms helaas zelfs nazistisch: zij beschouwen de islam als een vreemde religie die hen is opgedrongen door de Arabieren (hetgeen historisch klopt). Dit uit zich nu in haat tegen hedendaagse Arabieren. Iraniërs zouden volgens de extreemsten zelf het ‘Arische ras’ zijn (het woord ‘Iran’ is afgeleid van ‘Aryan’, ‘Ariër’ in het Sanskriet). Zij hangen soms, puur uit symboliek en om zich af te zetten tegen de islam, een soort neo-heidens zoroastrisme aan. Dit is vergelijkbaar met hoe sinds de 19e eeuw in Europa sommige anti-christelijke denkers plotseling pre-christelijke heidense religies van de Germanen, Kelten, Oude Grieken etc. weer gingen aanhangen, in een poging om de kerstening ongedaan te maken. Neoheidendom heeft niet zelden bruine trekjes.

In ieder geval gaat dergelijk nationalisme vaak goed samen met secularisme, maar slecht met etnische diversiteit en verdraagzaamheid (zo zagen we ook bij de Jonge Turken begin 20e eeuw, die verantwoordelijk waren voor de Armeense en Assyrische/Aramese Genocide). Aangezien Iran vele niet-Perzische minderheden heeft, zou het vervangen van het islamitische regime door een nationalistisch bewind kunnen leiden tot een heel ander soort onderdrukking. Het is daarom te hopen dat een eventuele revolutie zal leiden tot een democratisch regime dat de mensenrechten respecteert.

Afbeelding: screenshot YouTube The Thinking Atheist. De onbekende vrouw die in Teheran na het versoepelen van het hijabverbod haar hoofddoek rondzwaait en haar haren vrij laat wapperen is naar verluidt opgepakt. Men weet niet wie het is of wat er met haar gebeurd is, maar haar daad is symbool geworden van de huidige protesten tegen het islamitische regime.

PS 8 januari: Armin Navabi filmde een protest van Iraanse expats in Vancouver, Canada. Wat zij te zeggen hebben over de situatie en hun eigen ervaringen is zeer interessant: