Mijn eerste stukken over de internationale politiek dateren uit de jaren tachtig en gingen over de wapenakkoorden die door de VS en de Sovjet-Unie werden gesloten. De details zal ik u besparen, maar het INF-verdrag uit 1987 leidde ertoe dat de kruisraketten waartegen het IKV in Nederland te hoop was gelopen niet werden geplaatst. Het bracht het einde van de Koude Oorlog, al kwam dat onverwacht. De strategische debatten die toen werden gevoerd gingen over de geloofwaardigheid van de nucleaire afschrikking, de koppeling tussen de defensiemachten van de VS en Europa, en de vraag of het nieuwe denken van Michail Gorbatsjov te vertrouwen was, of dat daarachter toch de klassieke Sovjetpropaganda schuilging. Complexe vraagstukken, met een hoge mate van casuïstiek, maar overzichtelijk. Er stonden slechts twee kampen tegenover elkaar, die beide de wereld konden vernietigen. Bij een Derde Wereldoorlog zou Europa het slagveld zijn.

Vergelijk dat met de atoomdeal met Iran. Daar waren nu zeven partijen (zes plus één) met elkaar in onderhandeling, de vijf officiële kernwapenmogendheden (de VS, Rusland, China, Frankrijk, het VK) en Duitsland (dat geen kernwapens heeft en sinds de atoomramp in Fukushima in Japan zelfs afscheid wil nemen van kernenergie), en de Islamitische Republiek Iran. De Iraniërs ontkennen aan een kernwapen te werken, maar houden zich wel het recht voor op vreedzame kernenergie. Daaraan hebben zij lang in het geheim gewerkt, met misleiding van de internationale gemeenschap, wat hen op economische sancties kwam te staan. Nu beloven ze hun atoomprogram te beperken, in ruil voor stopzetting van de sancties. Je zou denken dat een betrekkelijk klein land als Iran tegenover zo’n overmacht niks te eisen heeft. Maar het was Iran dat over de streep getrokken moest worden en het is de Amerikaanse president die het meest van de atoomdeal verwacht.

Machtspolitiek gezien raadselachtig. Niet alleen heeft Barack Obama met Israël en mogelijk ook Saoedi-Arabië en Egypte regionale bondgenoten van Amerika van zich vervreemd, maar hij heeft zich ook verzekerd van tegenstand in zijn eigen Congres, waar de Republikeinen die sceptisch staan tegenover de atoomdeal met Iran een meerderheid hebben. Normaal gesproken is dat ‘killing’ voor elke deal. Maar Obama denkt blijkbaar ijzer met mooie woorden te kunnen breken. Daarin komt hij overeen met Gorbatsjov, die in de jaren tachtig ook mooie toespraken hield en daar tot verbazing van vriend en vijand ook naar handelde. In korte tijd gaf hij de hele machtspositie van de Sovjet-Unie in Europa weg, wat alle strategische experts op het verkeerde been zette. Tot op de dag van vandaag weten we niet goed of Gorbatsjov zich bewust was van de krachten die hij losmaakte, of dat hij de ineenstorting van het Sovjetrijk op de koop toenam. Toen er in de zomer van 1991 een coup tegen hem werd gepleegd, mislukte die door algehele apathie.

Met Obama zal het niet zo’n vaart lopen. Hij wordt in 2017 keurig democratisch afgelost en het staat nog niet vast wat de atoomdeal met Iran gaat betekenen. Amerika zal blijven voortbestaan. Een tweede Gorbatsjov zal Obama, wiens politieke biografie zelf een sprookjesverhaal is, niet worden. Een tweede Carter, die in 1980 over de ayatollahs struikelde, misschien wel, al was de pindaboer uit Georgia in het Midden-Oosten succesvoller dan Obama. Onder Carters leiding kwam in 1979 de doorbraak tussen Anwar Sadat en Menachem Begin tot stand. Obama heeft al zijn doorbraken zien mislukken, ook de ‘reset’ met Rusland, maar blijft onverstoorbaar op nieuwe doorbraken mikken.

Het eerste wat het Kremlin heeft aangekondigd na de atoomdeal met Iran is het leveren van een antiraketsystemen aan Teheran. Een verbijsterende provocatie. Toen Amerika een antiraketsysteem (tegen Iran) in Oost-Europa wilde oprichten, ageerde Moskou fel. Het plan is niet doorgegaan. Voor de goede orde: de Russen, die al kerncentrales leveren aan Iran, zijn betrokken bij de atoomdeal en waren volgens Washington van doorslaggevende betekenis voor het welslagen ervan. Einde deal, zou je denken, maar voor Obama is de Koude Oorlog voorbij en heeft het geen zin conflicten voort te zetten die al dateren uit de tijd dat hij nog niet geboren was. Daarmee doelt hij op Cuba, dat de wereld in oktober 1962 al op de rand van een kernoorlog bracht en zijn voorganger John Kennedy grote kopzorgen bezorgde. (Obama was toen één jaar oud.)

Het probleem met Obama is dat hij werkelijk alle klassiekers uit het nucleaire tijdperk in de wind slaat. Die gelden blijkbaar niet meer nu hij president is. Oude rotten als Henry Kissinger en George Shultz, ministers van Buitenlandse Zaken onder Richard Nixon, Gerald Ford en Ronald Reagan, probeerden daar in een opinieartikel in de Wall Street Journal op te wijzen toen ze enkele kritische (eigenlijk dodelijke) kanttekeningen plaatsten bij het akkoord. Hoe zit het met inspecties? Is het in een groot land als Iran, dat al een geheim atoomprogram had, wel na te gaan of de ayatollahs hun centrifuges beperken? Is het niet vreemd dat Amerika meer belang aan een deal hecht dan Iran? Wat als Iran de bepalingen niet naleeft? Het zal dan lastig zijn weer economische sancties in te stellen, waar de meeste landen, Rusland en China voorop, die het liefst zo snel mogelijk zien verdwijnen. Over NAVO-bondgenoot Turkije (‘Turkey is not Iran’, kreeg ik altijd te horen in de jaren tachtig en negentig) werd niks gezegd, maar de eerste die na de atoomdeal een bezoek aan Teheran bracht was Recep Tayyip Erdogan. Tijdens de Koude Oorlog werden zulke bezoeken altijd nauwlettend in de gaten gehouden, om de temperatuur binnen de verschillende bondgenootschappen te meten. Obama had zijn hele verzoeningspolitiek naar de moslimwereld op de veronderstelde voorbeeldrol van de Turkse president gericht.

Maar voor Obama is de Koude Oorlog voorbij en dan kijk je anders tegen de wereld aan. Van ‘rode lijnen’ tussen Oost en West trekt hij zich niks aan, met het verdwijnen van de Berlijnse Muur zijn die er niet meer. Ook als Vladimir Poetin vandaag een reïncarnatie zou zijn van de oude KGB-staat, dan nog ligt de oude ideologische tegenstelling tussen communisme en kapitalisme achter ons. In Moskou en Beijing regeren tegenwoordig de geldhaaien, die graag zaken doen met Iran, dat net als vroeger Rusland en China niet eeuwig in een revolutionair isolement kan blijven zitten. Ooit zal Iran een normaal land worden en daarop moet Amerika anticiperen. Zo gezien is er veel te zeggen voor het ‘out of the box-denken’ van Obama. Zelfs voor Israël zijn er goede argumenten voor een atoomdeal met Iran, áls daardoor het atoomprogram van de ayatollahs werkelijk aan banden wordt gelegd en de moslimwereld in vrede met de Joodse staat zou kunnen leven.

Helaas zijn daar weinig aanwijzingen voor en het ‘dood aan Amerika’ en ‘dood aan Israël’ klinkt in Iran nog steeds. En niet alleen daar. Waarbij nog komt dat er in het Midden-Oosten geen Koude Oorlog is (de analogie is misplaatst), laat staan een status-quo die doorbroken zou moeten worden, maar een chaos die de hele regio in brand heeft gezet waarin Iran een belangrijke spanningsbron is. Tijdens de Koude Oorlog had Amerika nog gewoon diplomatieke betrekkingen met Moskou, een bondgenoot tegen Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar met Iran is dat al sinds 1979 (de gijzeling van de ambassade in Teheran) niet geval. En met Cuba al meer dan vijftig jaar. Dat zijn geen kleinigheden, ook al vindt Obama dat het nu maar eens afgelopen moet zijn. Daarmee handelt hij als een president die alles beter weet, zoals Woodrow Wilson in 1918, een volkenrechtsgeleerde die Europa weleens even vrede, democratie en nationaal zelfbeschikkingsrecht zou bijbrengen.

Van Obama is gezegd dat hij een amateur is, maar de machtigste man ter wereld kan nooit echt naïef zijn. Zulke dingen zijn gezegd van Kennedy, na zijn rampzalige eerste ontmoeting met Nikita Chroesjtsjov in Wenen, en van Reagan, die zijn Europese bondgenoten tot vertwijfeling bracht met zijn geloof in een ondoordringbaar ruimteschild. Eigenlijk staat Obama in een lange traditie van presidenten die door muren zijn heengegaan en zich weinig aantrokken van wat kon en niet kon. Zelf denk ik niet dat Obama een dilettant is, maar een koel calculerende linkse president die aan zijn eigen agenda wil vasthouden en net als Gorbatsjov een kwart eeuw geleden in zijn eigen woorden gelooft. Obama heeft ook vaak gezegd dat hij net als Reagan een ‘transformatief’ president wil zijn. Op dat punt is hij volgens mij bloedserieus. Vergeet niet dat Reagan evenmin gelukkig was met de nucleaire afschrikking en er wat kernwapens betreft een idiosyncratisch wereldbeeld op nahield. Net als Gorbatsjov, die zijn droom van een wereld zonder kernwapens deelde.

We kunnen het Obama niet kwalijk nemen als hij de buitenlandse verplichtingen van Amerika wil terugschroeven en meer aandacht wil voor het binnenland. Alle Europese mogendheden, Rusland incluis, zijn Amerika daarbij voorgegaan en hebben afscheid genomen van hun koloniale rijken. In het atoomtijdperk heeft Amerika bovendien een unieke geschiedenis, als eerste en tot nu toe enige mogendheid die ook werkelijk atoomwapens heeft ingezet, in augustus 1945 tegen Japan, onder Harry Truman, een echte beginneling die toen vier maanden president was. Ik geloof niet dat de niet-westerse wereld kan denken dat Amerika door een doetje wordt geleid, ook al is hij niet geheel blank. Maar anders dan bij Gorbatsjov, onder wie een evil empire verdampte, zou een Amerikaanse terugtocht onder Obama niet tot een betere wereld leiden. Integendeel, zo’n wereld is een ramp. Dat is de werkelijke les van de Koude Oorlog, die volgens Barack Obama voorbij is en helaas door hem wordt genegeerd.