In korte tijd lijkt de Europese politiek grondig veranderd te zijn. Twee weken terug sprak de Belgische staatssecretaris voor asiel en migratie, Theo Francken, voor zijn beurt. Inmiddels lijkt zijn visie kans te maken om de Europese norm te worden.

 

Francken stelde 5 juni j.l. dat sinds 2015, toen een grote vluchtelingenstroom op gang kwam uit Syrië en de Duitse bondskanselier Angela Merkel met de uitspraak ‘Wir schaffen das’ de Duitse grens opende, in steeds meer Europese landen populistische of zelfs extreem-rechtse partijen in zetelaantal gegroeid zijn. Sinds september zetelt de Alternative für Deutschland (AfD) in het Duitse parlement, een paar maanden later trad in Oostenrijk de FPÖ toe tot de regering en in Italië regeren nu twee protestpartijen, waaronder de uiterst rechtse Lega. In combinatie met de vier Oost-Europese Visegrad-landen (Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije) die weigeren om vluchtelingen op te nemen betekent dit dat Europa als geheel steeds minder bereid wordt om migranten op te nemen. Als democratische partijen daar geen rekening mee houden, zullen de kiezers overstappen naar extreem-rechts. Twee dagen nadat Francken zijn uitspraken deed kwamen Denemarken en Oostenrijk samen met een voorstel om illegale immigratie te ontmoedigen. Dinsdag 12 juni weigerde Italië de Aquarius, een schip met Afrikaanse migranten, aan te laten meren in Italiaanse havens.

Binnen de Europese Unie zetten Duitsland en Frankrijk meestal samen de koers uit. Het punt is dat beide landen zelf intern verdeeld zijn op dit punt.

 

Verzuurde verhouding Italië-Frankrijk

Een reden waarom Italië nu zo onbuigzaam is, is dat het zich (net als Griekenland) al drie jaar in de steek gelaten voelt door de rest van de Unie. Volgens de Dublinregels is Italië verplicht asielzoekers die dat land als eerste betreden op te vangen, zelfs als die eigenlijk naar andere landen willen. En andere landen zijn tot nu toe niet of nauwelijks bereid een deel daarvan op te nemen.

Een extra grief is dat de NGO SOS Méditerannée, die bootvluchtelingen uit het water vist en in Italië aan land brengt, een Duits-Franse organisatie is. Het waren Merkel en de toenmalige Franse president Nicolas Sarkozy die tijdens de eurocrisis aandrongen op het aftreden van Silvio Berlusconi in 2011. Hoe omstreden Berlusconi ook in eigen land is, veel Italianen kregen het gevoel dat de euro vooral het middel is waardoor Duitsland en Frankrijk de baas spelen in Italië.

Het afgelopen jaar heeft de huidige Franse president, Emmanuel Macron, dit gevoel versterkt. Italië onderhoudt al jaren diplomatieke betrekkingen met Libië en onderhandelde met dat land over het daar opvangen van vluchtelingen. Macron trok deze onderhandelingen naar zich toe en zette buurland Italië buitenspel. Ondertussen sloot Frankrijk wel de grens met Italië voor illegale migranten, die zonder uitzondering weer terug naar Italië werden gebracht. Veel Italianen vinden dat hypocriet.

 

Interne verdeeldheid Frankrijk: LREM

Intussen kan de vluchtelingenkwestie een splijtzwam worden binnen Macrons eigen partij, La République En Marche (LREM). Deze werd een jaar geleden opgericht om Macron aan een meerderheid in het Franse parlement te helpen. LREM is feitelijk een ‘patchworkpartij’: de volksvertegenwoordigers zijn afkomstig uit verschillende kanten van het politieke spectrum. Volgens sommigen moet het een middenpartij worden, volgens anderen een sociaal-liberale partij.

Het afgelopen jaar heeft Macron overwegend een rechts sociaal-economisch beleid gevoerd: liberalisering van de spoorwegen, versobering van de sociale zekerheid. Premier Éduard Philippe en de minister van Economie en Financiën, Bruna Lemaire, zijn lid van Les Républicaines, de rechtse volkspartij. Rechts georiënteerde LREM-leden bevalt dit prima, degenen die oorspronkelijk van links kwamen niet.

Het asielbeleid is ook rechts. Een paar weken terug werden in Parijs alle illegale vluchtelingennederzettingen door de politie ontruimd. Binnenlandminister Gérard Collomb wil de asielwetgeving verstrengen en uitgewezen asielzoekers terugsturen. Macron noemde het een schande dat Italië het vluchtelingenschip Aquarius weigerde, maar liet het schip niet toe in Frankrijk.

Tot nu toe heeft Macron zijn partij autoritair geleid. Hij bepaalt het beleid, premier Philippe voert het uit, partijsecretaris Christophe Castaner bewaart de orde en de LREM-volksvertegenwoordigers hebben in te stemmen. Deze waren echter het parlement ingegaan met idealistische verwachtingen over politici die communiceerden met de burgers. Het is nu de vraag hoe lang de parlementsleden gedwee blijven. In plaats van een middenpartij te vormen, zou de kloof tussen links en rechts dwars door LREM heen kunnen lopen.

In dezelfde week dat hij schande sprak van de Aquarius, werd op internet een filmopname geplaats waarin Macron, in vergadering met medewerkers, stelde dat geld voor sociale zekerheid verspilling was, omdat de mensen toch arm bleven. Twee affronten voor de linkervleugel ineens. Sonia Krimi, LREM-gedeputeerde voor La Mans, verklaarde zich in de media tegen de verrechtsing van het asielbeleid. Hoe lang duurt het voordat ook anderen de strakke partijdiscipline breken?

Interne verdeeldheid Duitsland: machtsstrijd Merkel-Seehofer

Merkels uitspraak Wir schaffen das is in Duitsland altijd omstreden geweest. Merkel is voorzitter van de confessionele CDU. Deelstaat Beieren heeft een eigen confessionele partij, de CSU. De CDU doet niet mee aan verkiezingen in Beieren, de CSU treedt niet aan in andere deelstaten.

De CSU regeert niet alleen al zeventig jaar vrijwel onafgebroken Beieren, ze heeft vrijwel altijd een absolute meerderheid (de helft plus 1 van het aantal parlementszetels) gehad. De CSU heeft een sterkere positie in Beieren dan de CDU in de rest van Duitsland. Omdat de zusterpartijen in het federale parlement, de Bondsdag, samen één fractie vormen, is CDU/CSU meestal de grootste.

De CSU is economisch en cultureel altijd rechts-conservatiever geweest dan de CDU. Dit cultuurverschil is vergroot sinds de CDU onder Merkel steeds meer een middenpartij werd. Dit wreekte zich in 2015. Beieren is de deelstaat die aan Oostenrijk grenst. Toen Merkel de grenzen opende voor Syrische vluchtelingen kwamen die aan in Beieren. Sindsdien botert het niet meer tussen CSU-leider Horst Seehofer en Merkel.

Voorjaar 2017 legden de twee het ogenschijnlijk weer bij, vanwege de naderende verkiezingen. Beide partijen behaalden afgelopen september echter hun slechtste verkiezingsuitslag ooit. De CSU verloor vooral aan de AfD, die stelde dat zij ‘waar gaan maken wat de CSU beloofde’.

Hoewel Seehofer formeel nog voorzitter is van de CSU zal niet hij, maar Markus Söder komende september lijsttrekker zijn bij de Beierse verkiezingen. Seehofer werd minister van Binnenlandse zaken in de federale regering. Hij wil nu een strenger migratiebeleid. Daarbij heeft hij niet alleen steun van de CSU, maar ook van conservatieven binnen de CDU. Zij zijn al langer ongelukkig met Merkel.

Seehofer is buiten de CSU omstreden omdat hij openlijk contacten onderhoudt met de Hongaarse premier Viktor Orban en sympathiseert met de huidige Oostenrijkse ÖVP/FPÖ-regering. Seehofer ziet in de nieuwe Oostenrijkse en Italiaanse regeringen bewijs voor zijn stelling dat landen de grenzen moeten sluiten voor economische vluchtelingen en illegale migranten.

Binnen de CDU heeft Merkel niet meer onvoorwaardelijk steun. Pas toen ze benadrukte dat de keus was tussen ‘nationale Alleingang of Europese eenheid’, kreeg ze de CDU-fractie achter zich. Dat ze Europa erbij haalde wordt door journalisten beschouwd als teken dat ze binnen eigen gelederen aan invloed verliest.

De paradox is dat ‘wir schaffen das’ een nationale beslissing van Duitsland was, zonder met andere Europese landen te overleggen, terwijl het beleid van Seehofer neerkomt op terugkeer naar de met andere landen afgesproken Dublin-akkoorden.

 

Europa één, maar op welke grondslag?

Merkel en Macron zouden de komende jaren steeds meer te stellen kunnen krijgen met onenigheid binnen de eigen partij. Hun pleidooi voor een Europese oplossing kan daarom een vlucht naar voren zijn, om binnenlandse verdeeldheid tegen te gaan.

Op een kaart van Europa is het mogelijk om van Denemarken in het noorden tot Italië in het zuiden een as te zien, Midden-Europa. Drie landen –Denemarken, Oostenrijk, Italië – zijn inmiddels voor het sluiten van de Europese buitengrenzen voor illegale migranten. De Viségrad-landen grenzen aan die as. Beieren grenst aan Oostenrijk en Tsjechië.

Macron is tegen populistische politiek, maar zijn migratiebeleid is niet ruimhartiger dan een percentage toelaten van de vluchtelingen in Italië (een lager percentage dan vanuit Griekenland werd opgenomen). De facto lijkt Europa het dus eens te worden over migratie, langs de lijn van Francken: geen illegale migratie meer toestaan en opvang buiten Europa.

Europa lijkt, al dan niet in reactie op het populisme, op te schuiven richting streng asielbeleid en afsluiting van de buitengrenzen voor illegale migratie. Seehofer en Macron spelen daar meer op in dan Merkel. Indien zij zich daartegen blijft verzetten riskeert Merkel zelf buitenspel te komen staan.

Hoewel VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff voor opvang in de regio pleit staat minister-president Mark Rutte nog steeds vierkant achter het beleid van Merkel. Dat moet ook wel, aangezien D66 en de ChristenUnie ook deel uitmaken van de coalitie en Rutte volgend jaar misschien afhankelijk is van de gedoogsteun van de PvdA en GroenLinks in de Eerste Kamer.

Het is op dit moment echter niet duidelijk of Merkel aan het langste of het kortste eind zal trekken.

 

Meer informatie:

C’dans l’air (France 5), 14 juni 2018, ‘France-Italie : un match sous tension’:

https://www.youtube.com/watch?v=nr5heP8yLgg

 

C’dans l’air (France 5), 16 juni 2018, ‘ “Pognon”, migrants: pourqoi Macron assume tout’:

https://www.youtube.com/watch?v=YaQ2LLt1Qmo

 

Presseclub (ARD), 17 juni 2017, ‘Sehofer gegen Merkel – wie lange hält die Union das aus?’

https://www1.wdr.de/daserste/presseclub/sendungen/unionsstreit-102.html

 

 

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons