De kleine generaal (die overigens helemaal niet zo klein was) was al een wereldhistorisch fenomeen toen de Duitse filosoof Hegel hem in 1806 de ‘Weltgeist te paard’ noemde. Maar pas de op het nippertje door hem verloren slag bij Waterloo, vandaag precies 200 jaar geleden, maakte van hem een legende. Napoleon is still alive.

De acteur Sean Bean, hij speelt onder meer Boromir uit Lord of the Rings en Eddard Stark uit Game of Thrones, staat bekend als de acteur die het vaakste doodgaat. Sean Bean dies in every movie. Every movie? Nee, in de televisieserie Sharpe, uitgezonden tussen 1993 en 1997, overleeft Bean alle levensbedreigende situaties wonderwel. Ook de bloedige Slag bij Waterloo. De aflevering Sharpe’s Waterloo was dan ook mijn eerste filmische kennismaking met de beroemdste veldslag uit de Europese geschiedenis. Wat is het historische belang van deze slag? En waarom blijft Waterloo nog steeds boeien?

Sharpe_(DVD_box_set_-_cover_art)

Keizer of parvenu?

De Slag bij Waterloo maakte een definitief einde aan het keizerrijk van Napoleon. Natuurlijk was Napoleon in 1813 beslissend verslagen tijdens de volkerenslag bij Leipzig, een jaar na de desastreus verlopen Russische veldtocht, maar niettemin wist de kleine keizer begin 1815 van het eiland Elba te ontsnappen en zou hij nog 100 dagen Frankrijk regeren, voordat hij definitief ten val kwam. Na Waterloo was een terugkeer van Napoleon uitgesloten. Hij werd verbannen naar het onherbergzame eiland Sint Helena in de Atlantische Oceaan, streng bewaakt door een groot contigent Engelse troepen. In ballingschap zou Napoleon op 5 mei 1821 ook overlijden, sommige wetenschappers menen dat hij bewust is vergiftigd door de Engelsen, anderen houden het op een natuurlijke dood.

Napoleon, die tot Waterloo heel Europa in zijn greep hield, werd in 1769 geboren op Corsica, dat op dat moment nog bij Genua hoorde. Toen Corsica bij Frankrijk werd ingelijfd kon Napoleon carrière maken in het leger. Vooral de artillerie had zijn belangstelling. Tijdens de Franse Revolutie wist de jonge officier Napoleon al snel de aandacht op zich te vestigen. Hij verjoeg in 1793 de Engelsen bij Toulon en sloeg in 1795 een royalistische opstand in Parijs neer, waarmee de revolutie werd gered.

Evacuation_of_Malta

Paul Barras, leider van het Directoire, wilde de succesvolle generaal meer aan zich binden een leende zijn minnares aan hem uit, de bevallige Joséphine. Napoleon was stapelverliefd op haar en schreef haar tijdens zijn veldtochten in Italië en Egypte vurige liefdesbrieven. Deze brieven werden helaas door de Engelsen onderschept en daarna gepubliceerd in hun kranten, zodat het Engelse publiek kon lachen om die gekke generaal. Ondertussen ging Joséphine aan de lopende band vreemd, iets wat Napoleon daarna ook zou gaan doen.

De Engelsen plaagden Napoleon vooral met zijn lengte. Met zijn 1 meter 67 was Napoleon niet kleiner dan de meeste Europeanen uit die tijd, maar omdat de Engelsen andere maten hanteerden dachten ze dat hij 1 meter 57 was. Op Engelse cartoons werd Napoleon altijd expres heel klein afgebeeld om hem op deze manier ongevaarlijker te doen laten lijken en de Engelse burger moed te geven. Met hetzelfde doel voor ogen zou de Engelse propaganda in de Tweede Wereldoorlog beweren dat Adolf Hitler maar één bal had. Gevaarlijke mannen moesten ontmand worden.

Na zijn terugkeer uit Egypte greep Napoleon in Frankrijk de macht. In 1799, amper dertig jaar oud, werd hij eerste consul. Er waren nog twee andere consuls, maar die hadden niets te vertellen. In 1804 vond Napoleon het wel mooi geweest en kroonde zichzelf tot keizer van de Fransen. Hij hoopte dat zijn regime hem zou overleven en deed dan ook zijn best om zijn familieleden allemaal leuke Koninklijke baantjes te geven: ze werden koning van Rome, koning van Holland, koning van Spanje, koning van Westfalen, koning van Napels en groothertogin van Toscane. Helaas voor de Bonapartes zou het allemaal van korte duur zijn.

Om zijn macht als feitelijke dictator veilig te stellen richtte Napoleon bovendien een geheime politie op, die onder leiding kwam te staan van de opportunistische maar uiterst bekwame Joseph Fouché. Talleyrand, die qua opportunisme en bekwaamheid voor Fouché niet onderdeed, werd minister van buitenlandse zaken en verdedigde Napoleons belangen bij het Concert van Europa, dat trouwens pas na 1815 zo zou gaan heten. Fouché en Talleyrand dienden Napoleon zolang het hen uitkwam en zouden hem uiteindelijk als een baksteen laten vallen. Ondanks zijn pogingen om zijn regime stevig wortel te laten schieten wist iedereen dat Napoleon een tijdelijk fenomeen was. Hij was een omhooggevallen burger, een parvenu, geen heerser die regeerde omdat dit zijn goddelijke recht zou zijn.

Militaire macht

Napoleons politieke macht was niet afhankelijk van God of het volk maar van zijn militaire macht. Tot 1812 wist Napoleon Europa te domineren, daarna stortte zijn keizerrijk als een kaartenhuis ineen. Aanvankelijk profiteerde Napoleon heel erg van de militaire dienstplicht. Frankrijk stelde de dienstplicht tijdens de Franse Revolutie als eerste in en kon daardoor veel meer soldaten mobiliseren dan elk ander land. Het feit dat Frankrijk relatief gezien dichtbevolkt was natuurlijk ook een belangrijke succesfactor. Napoleons grote talent was echter dat hij zijn leger moordend snel kon laten marcheren. Hij wist op deze manier verschillende vijandelijke legers om de beurt te verslaan, voordat ze zich met elkaar samenvoegden. Hij zou dit in 1815 voor het laatst proberen bij Waterloo, waarover straks uiteraard meer.

De grootste overwinning van Napoleon was de Slag bij Austerlitz in 1805, toen hij de Oostenrijkers vernietigend wist te verslaan en de Russische troepen op afstand wist te houden. De troepen van Napoleon waren in de minderheid, maar dankzij het superieure tactische inzicht van de kleine keizer wisten ze het Oostenrijkse leger op het verkeerde been te zetten en in tweeën te splitsen. De Slag bij Austerlitz was in de negentiende eeuw in de handboeken van militaire historici dan ook het schoolvoorbeeld van de perfect uitgevoerde veldslag.

De oorlog in Spanje bezorgde Napoleon veel kopzorgen. Zijn eigen generaals slaagden er maar niet in om de Spaanse guerrilla’s te verslaan. Toen Napoleon zich persoonlijk met de oorlog bemoeide kregen de Fransen de overhand, maar toen hij weer vertrok om aan andere vijanden het hoofd te bieden begon de ellende weer opnieuw. [De meeste afleveringen van de televisieserie Sharpe spelen zich af tegen de achtergrond van deze oorlog. De Engelse maarschalk Wellington (geholpen natuurlijk door Sharpe) maakte het de Fransen bijzonder lastig en wisten een niet-onaanzienlijk deel van het Franse leger blijvend bezig te houden.]

Niet Spanje maar Rusland zou echter Napoleons grote misrekening worden. In 1812 wist de Grande Armée Moskou te veroveren – iets wat de Wehrmacht in 1941 niet zou lukken – maar de Russen staken de stad in de brand en de Franse terugtocht verliep rampzalig. Honderdduizenden kwamen om als gevolg van de bittere Russische winter.

In 1813 probeerde Napoleon zijn keizerrijk te redden. Na aanvankelijke successen bij Lützen, Bautzen en Dresden werd het Franse leger beslissend verslagen in de volkerenslag bij Leipzig, de grootste veldslag van de Napoleontische oorlogen. Bij deze veldslag waren 600.000 soldaten betrokken. Pas tijdens de Eerste Wereldoorlog, honderd jaar later, zouden er op Europese bodem nog grotere veldslagen plaatsvinden.

Fireofmoscow

In 1814 werd Napoleon ingesloten. Vanuit het oosten vielen de Russen, Oostenrijkers, Pruisen en de kleine Duitse staten Frankrijk binnen. De Engelsen marcheerden vanuit het zuiden. Wellington had de Franse troepen in Spanje verslagen en rukte op naar Parijs. Napoleon koos eieren voor zijn geld en mocht dankzij de grootmoedigheid van de ietwat naïeve Russische tsaar Alexander keizer worden van het Italiaanse eilandje Elba. Daar zou hij blijven tot zijn ontsnapping.

A Game of Thrones

In Frankrijk kwamen in 1814 de Bourbons weer aan de macht. Lodewijk XVIII, de jongere broer van de in 1793 onthoofde Lodewijk XVI, werd koning. Tussen Lodewijk XVI en Lodewijk XVIII zat officieel nog Lodewijk XVII, het zoontje van Lodewijk XVI die in 1795 in de gevangenis was overleden. De Bourbons ontkenden de Franse Revolutie en Napoleon en benadrukten de historische continuïteit. Feitelijk waren er misschien wel anderen aan de macht geweest, maar volgens het goddelijk recht waren de Bourbons ook tussen 1792, het jaar dat de monarchie werd afgeschaft, en 1814 de rechtmatige heersers van Frankrijk geweest. Lodewijk XVIII werd dus feitelijk koning in zijn negentiende regeringsjaar.

Louis_XVIII,_the_DesiredOverigens was de Lodewijk XVIII de slechtste niet. Hij was niet ultraconservatief zoals zijn jongere broer, de latere koning Karel X, alleen maar ultracorpulent. Lodewijk XVIII was geen absolute monarch en accepteerde een grondwet. Wel streefde hij naar meer invloed voor zijn huis en hoopte ook dat het Congres van Wenen de Bourbons weer aan de macht zou helpen in Napels. Omdat Lodewijk XVIII echter verzuimd had om het leger te zuiveren van bonapartisten liepen veel soldaten over naar Napoleon toen hun keizer op 28 februari 1815 op Franse bodem was geland. De koning onderschatte de keizer en deed te weinig om de opmars van Napoleon naar Parijs te stoppen.

Ofschoon de Fransen in 1814 Napoleon hadden uitgekotst, oorlogsmoe als ze waren, werd hij in 1815 als een redder des vaderlands binnengehaald. Ook de Jacobijnen, de radicale revolutionairen, steunden Napoleon. De Fransen hoopten dat de keizer geen oorlog meer zou voeren maar hun vrijheden zou beschermen. Napoleon werd dan ook geen dictator maar een constitutioneel keizer. Hij accepteerde een grondwet, het charter van 1815, dat de Franse burger veel rechten gaf, onder andere de vrijheid van meningsuiting. Op 1 juni 1815 stemde een overweldigende meerderheid voor de nieuwe Franse constitutie. Vanwege het feit dat nog geen drie weken later, op 18 juni, de Slag bij Waterloo zou worden verloren hebben de Fransen deze liberale staat niet lang mogen beleven. Bij Waterloo vond immers niet alleen Napoleon zijn Waterloo maar ook, hoewel gelukkig voorlopig, de Franse vrijheid.

Waterloo

Het Congres van Wenen, dat bezig was om de kaart van Europa opnieuw te tekenen, was volkomen verrast toen Napoleon was teruggekeerd in Frankrijk. Napoleon verklaarde dat hij geen oorlog meer wilde, maar de Europese grootmachten vertrouwden hem niet. Op advies van Talleyrand, nu de Franse minister van buitenlandse zaken namens Lodewijk XVIII, besloot het congres om Napoleon vogelvrij te verklaren. De parvenu mocht geen keizer zijn. De oude orde moest worden hersteld.

Napoleon rukte bliksemsnel met zijn leger op naar Brussel. De geschiedenis is soms net literatuur. Op 15 juni organiseerde de hertogin van Richmond een feestelijk bal. Het was tijdens dit bal dat Wellington werd gewaarschuwd dat Napoleon in aantocht was. In de serie Sharpe is het natuurlijk Sharpe die Wellington waarschuwt. De officieren namen afscheid van hun vrouwen, kregen een afscheidszoen en gingen naar het front.

Arthur_Duke_of_Wellington

Voorafgaand aan de Slag bij Waterloo werd er op 16 juni bij Quatre Bras en bij Ligny slag geleverd. Bij Quatre Bras wist de prins van Oranje, de latere koning Willem II, de Fransen met moeite tegen te houden. Het was een tactische overwinning voor de geallieerden, maar de Fransen hadden voorkomen dat ze de Pruisen te hulp konden schieten. De Pruisen werden namelijk op diezelfde dag bij Ligny door Napoleon verslagen, maar niet definitief. Dit bleek later fataal voor Napoleon. Bij Waterloo zouden de Pruisen namelijk voor de beslissing zorgen.

Bij Waterloo stonden zo’n 73.000 Fransen tegenover zo’n 68.000 geallieerden. Het geallieerde leger bestond uit Engelsen, Nederlanders, Belgen en Duitsers. Aan het einde van de dag schoten de Pruisen de geallieerden te hulp. De Pruisen waren met zo’n 50.000 man. De Fransen hadden aan het begin van de slag dus een numeriek overwicht en probeerden dit uit te buiten. Napoleon liet zijn cavalerie keer op keer de geallieerde infanterie aanvallen, die was opgesteld in carrés om deze aanvallen het hoofd te bieden. Ook lagen de geallieerde carrés onder het moordende vuur van de Franse artillerie. Met moeite hielden de geallieerden stand. Wellington wist dat de Pruisen zouden komen, dus probeerde zo veel mogelijk tijd te rekken.

Tijdens de slag werd er ook fel gevochten om de boerderijen Hougoumont en La Haye Sainte, die door de geallieerden als voorposten waren versterkt. Hougoumont hield stand tegen de Franse overmacht, La Haye Sainte viel aan het begin van de avond. Een tegenaanval van de prins van Oranje mislukte, wat bijdroeg aan zijn slechte reputatie bij het Engelse publiek als militaire onbenul, het beste uitgebeeld in (daar komt ie weer) de televisieserie Sharpe.

Toen het er kritiek begon uit te zien voor de geallieerden kwamen uiteindelijk de Pruisen. Napoleon stuurde in een laatste wanhoopspoging de Keizerlijke Garde op de geallieerden af, de gevreesde veteranen. Tijdens de eerste aanvalsgolf wist de garde gaten in de vijandelijke defensie te slaan, maar die werden gauw opgevuld. De tweede aanvalsgolf werd beantwoord met een moordend kartetssalvo. De garde wankelde, de geallieerden zetten de tegenaanval in. De terugtocht van de Fransen eindigde in een vlucht, ook omdat de Pruisen vanuit de flanken steeds dichterbij kwamen. De Keizerlijke Garde wist echter zijn eer te redden door de aftocht van Napoleon te dekken. Napoleon vluchtte naar Parijs, maar het Franse volk hoefde hem niet meer. De berooide keizer vroeg asiel aan bij de Engelsen, die besloten hem naar Sint Helena te verbannen. Daar zou Napoleon tot zijn dood zes later aan zijn memoires werken, bijgestaan door zijn trouwste volgelingen.

The legend continues

Volgens historicus Adam Zamoyski, auteur van het baanbrekende boek De fantoomterreur. Revolutiedreiging en de onderdrukking van de vrijheid (1789-1848), hebben de 100 dagen van Napoleon er juist voor gezorgd dat de legende in leven bleef. In 1814 waren de Fransen Napoleon en zijn oorlogen spuugzat, in 1815 was hij een baken van hoop geworden. Waterloo was een heroïsch einde. Napoleon had de slag misschien kunnen winnen, maar verloor die toch op het nippertje. Franse veteranen vertelden aan iedereen die het maar horen wilde (en ook aan diegenen die het niet horen wilden) spannende verhalen over de avonturen die ze hadden meegemaakt in dienst van het leger van hun keizer, en natuurlijk ook over die laatste slag bij Waterloo. De onplezierige herinneringen werden vergeten of weggedrukt, de heldendaden aangedikt, de droom van grandeur werd levend gehouden. Napoleon was in deze verhalen een held, hij die Frankrijk groot had gemaakt, maar ook iemand van eenvoudige komaf die het maar even tot keizer had geschopt.

De herinnering aan Napoleon speelde dan ook een belangrijke rol in het verzet van veel Fransen tegen de gerestaureerde Bourbon monarchie. Er werden verhalen verteld over een mogelijke terugkeer van Napoleon. Hij was in 1815 van Elba ontsnapt, misschien lukte het hem ook om Sint Helena te ontvluchten. De Bourbons waren doodsbenauwd dat ze opnieuw hun macht zouden verliezen en ontwaarden veel, al dan niet vermeende, complotten tegen hun regime. Volgens Zamoyski werden er inderdaad nogal wat snode plannen tegen de Bourbons beraamd. De meeste van deze complotten waren trouwens tot mislukken gedoemd. En dikwijls hoopten de samenzweerders dat Napoleon Frankrijk weer zou redden.

Nadat het na 1821 langzaam voor iedereen duidelijk was geworden dat Napoleon was overleden vestigde men de hoop op zijn zoon Napoleon II, de piepjonge ex-koning van Rome. Toen deze Napoleon in 1832 op 21-jarige leeftijd overleed nam Louis-Napoleon, de latere keizer Napoleon III, het stokje over. Napoleon III zou in 1848 de eerste president worden van de Tweede Franse Republiek, in 1851 pleegde hij een coup d’état en benoemde hij zichzelf tot keizer. Napoleon III probeerde de grandeur van zijn illustere oom te evenaren, maar zou jammerlijk falen.

Wat was de betekenis van Waterloo? De vergelijking wordt natuurlijk niet door Zamoyski gemaakt, maar ik moet denken aan de verloren voetbalfinale van het Nederlands Elftal in 1974 tegen West-Duitsland. Nederland verraste tijdens het WK de wereld met Johan Cruijff en het totaalvoetbal, maar verloor de finale. Nederland had moeten winnen, maar ging strijdend ten onder. Iedereen is de Duitse voetbalprestaties in 1974 vergeten, die van Nederland zijn meer dan geschiedenis geworden, ze zijn een legende. Vaders vertellen het verhaal aan hun kinderen, hun kinderen zijn onder de indruk en schrijven er veertig jaar na dato nog over in een column voor Jalta.

Ook bij Waterloo draait het eigenlijk om de verliezer. De winnaar van Waterloo, Wellington dus, heeft een aardige bijrol in de serie Sharpe, maar over de roemruchte verliezer van Waterloo zijn meerdere series en films gemaakt. En dan hebben we het niet eens over de vele boeken over Napoleon, waaronder de Nederlandstalige bestsellers De kleine keizer. Verslag van een passie (2009) van Martin Bril en Napoleon, De schaduw van de Revolutie (2014) van Bart van Loo.

Napoleon is still alive, 200 jaar na Waterloo.