De islamitische wereld kent nagenoeg geen democratische traditie en ook de rechtstaat is een zo goed als onbekend fenomeen in islamitische landen. Waar moslims de democratische rechtstaat wel omarmen, kun je je afvragen of dit dankzij of eerder ondanks hun geloof is.

“Islam is geen geloof maar een politieke ideologie,” hoor je nog wel eens in PVV-kringen. Een stupide uitspraak, die vooral een gebrek aan kennis en objectiviteit verraadt. Laat ik dit nuanceren: het eerste deel van de uitspraak kan direct naar de prullenbak worden verwezen, de islam voldoet aan alle eisen die je kunt stellen aan een religie. Het tweede deel ligt gecompliceerder en is (daarom) veel interessanter. Is de islam een politieke ideologie en zo ja, wat voor consequenties heeft dit voor de houding van moslims tegenover democratie en rechtstaat? Deze laatste vraag werd mij gesteld door het Forum voor Democratie en vanavond om 18.00 uur mag ik daarover mijn mening geven aan de Amsterdamse Herengracht (Nr. 74-sous).

Zeer, zeer zelden

Gaan islam en democratie samen? Het korte antwoord luidt: zeer, zeer zelden. De weinige democratische moslimlanden liggen vaak aan de periferie van de islamitische wereld (Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bangladesh, Indonesië), zijn nauwelijks als rechtstaten te beschouwen (Pakistan, Turkije) of staan aan de rand van een burgeroorlog (Tunesië, Libanon). Naar onze maatstaven kent het kloppende hart van de islamitische wereld – het Midden-Oosten en Noord-Afrika – geen stabiele democratische rechtstaten. De vraag is: waarom niet? Wat is er mis aan de islam dat het zo moeilijk is het geloof te combineren met vrije verkiezingen, mensenrechten, een onafhankelijke rechtspraak?

Mohammed maakte een einde aan pre-islamitische, proto-democratische overlegstructuren en introduceerde een systeem waarbij wereldlijke en religieuze macht naadloos in elkaar overliepen en gebald werden in één persoon.

Uitgaande van het feit dat onze democratie haar wortels vindt in een Grieks-Romeinse, judeo-christelijke en humanistisch-verlichte traditie, zou je verwachten dat buiten Europa juist in de islamitische wereld democratie mogelijk zou zijn. De vroege islam kwam immers voortdurend in aanraking met de twee andere monotheïstische godsdiensten en met het (Oost-)Romeinse Rijk, en werd er sterk door beïnvloed. Blijkbaar is de Verlichting, die grotendeels voorbijging aan de islamitische wereld een belangrijke factor, maar de oorzaken voor het democratische deficiet binnen de islam zitten dieper en liggen verder in het verleden.

Mohammed

In een (deels door de tijd ingehaald) artikel uit 1993 schrijft historicus Bernard Lewis in The Atlantic dat het niet zo verwonderlijk is dat islam en democratie zo moeizaam samengaan. Sterker nog, Lewis legt uit dat in het pre-islamitische Midden-Oosten wel degelijk proto-democratische overlegstructuren bestonden die het volk een beperkte inspraak op het beleid van de leiders gaf. Maar de profeet Mohammed maakte een einde hieraan en introduceerde een systeem waarbij wereldlijke en religieuze macht naadloos in elkaar overliepen en gebald werden in één persoon: Mohammed zelf en zijn opvolgers (kaliefen). Dit systeem heeft de geschiedenis van de afgelopen 1500 jaar overleefd: van de eerste kaliefen via de Ottomaanse sultans naar de huidige koningen in het Midden-Oosten.

Mohammed spreekt zijn volgelingen toe in deze 14e-eeuwse Perzische afbeelding.

Mohammed spreekt zijn volgelingen toe in deze 14e-eeuwse Perzische afbeelding.

Stuk voor stuk kunnen de Arabische koningen hun bloedlijn tot aan Mohammed terugvoeren (althans, volgens de overlevering en naar hun eigen zeggen) en combineren zij zo wereldlijke met geestelijk macht. De Marokkaanse koning Mohamed VI is ‘amir al-mouminine’, bevelhebber van de gelovigen. Deze combinatie blijkt zo sterk dat tijdens de Arabische Lente niet één koning is afgezet, terwijl hun niet royale collega-leiders, de presidenten, vielen als rijpe dadels. In de Arabische wereld staat het in opstand komen tegen de vorst bijna gelijk aan rebellie tegen Allah zelf. Het is niet zo verwonderlijk dat Yasser Arafat en Saddam Hoessein hun best deden aan te tonen dat ook zij van de profeet afstamden, zoals IS-kalief Abu Bakr al-Baghdadi nu ook doet.

Geregeerd door Allah

Lewis schrijft dat vanwege deze combinatie van wereldlijke en geestelijke macht de Arabische wereld geen Atheense Boulè, geen Romeinse Senaat, geen Joods Sanhedrin of wat voor vroeg-democratisch initiatief dan ook kende. Lewis schrijft: “Een van de belangrijkste functies van deze lichamen was wetgeving. Volgens de islamitische doctrine was er in de islamitische staat geen behoefte aan wetgeving en daarom niet aan wetgevende instituties.” Lewis beschrijft hoe de islamitische staten theocratieën waren die niet werden beheerst door de Kerk (die bestaat immers als zodanig niet in de islam), maar in zekere zin geregeerd door Allah zelf. “Voor gelovige moslims ligt de wetgevende autoriteit bij God. De heerser krijgt zijn macht niet van zijn volk, zelfs niet van zijn voorvaderen, maar van God en Zijn heilige wetten,” schrijft Lewis. En: “In principe was de staat Gods staat, regerend over Gods volk; de wet was Gods wet; het leger was Gods leger; en de vijand was natuurlijk de vijand van God.”

Een wet gemaakt door Allah en Mohammed, de perfecte mens, wat kunnen gewone stervelingen daar nog aan verbeteren?

Zonder behoefte aan nieuwe wetgeving – de sharia is een uitgebreid en alomvattend, voor de tijd waarin zij tot stand kwam behoorlijk modern en bijzonder elegant stelsel van wetten – en met een door Allah ‘benoemde’ vorst, was er geen behoefte aan inspraak, laat staan aan wat wij nu als democratie zouden omschrijven. Ook de regels van onze rechtstaat (onafhankelijkheid, gelijkheid, universele mensenrechten) waren overbodig – God en de Profeet zelf hadden de gelovigen immers de sharia geschonken. Een wet gemaakt door Allah en Mohammed, de perfecte mens, wat kunnen gewone stervelingen daar nog aan verbeteren? Natuurlijk gebeurde dit wel degelijk, bijvoorbeeld onder invloed van de Europese koloniale machten. De rechtssystemen in Noord-Afrika zijn een combinatie van Frans of Brits en islamitisch recht.

Keihard

In de 20e eeuw sneuvelde met het kolonialisme een aantal zwakke, door Europese machten in het zadel gebrachte monarchen (let wel: een heel andere categorie dan de huidige koningen in Marokko, Jordanië en de Golfstaten), maar vanwege een totaal gebrek aan democratische traditie werden zijn niet vervangen door het volk maar door militaire machthebbers met quasi-socialistische pretenties. Op hun tijd maakten Nasser, Assad en Saddam Hoessein gebruik van het onder de huid sluimerende islamisme van hun landgenoten. Zo bood president Gamal Abdel Nasser in Egypte een ministerspost aan Said Qutb, de vader van de moderne jihad, aan. Maar meestal zagen zij de islamisten als concurrentie: Nasser trad uiteindelijk keihard op tegen de Moslimbroederschap (met als gevolg de stichting van Al-Qaida) en executeerde Qutb. Hafez al-Assad doodde in 1982 tenminste 10.000 moslimbroeders toen zij in Hama in opstand kwamen.

Foto’s van enkele van de duizenden in 1982 gedode opstandelingen in de Syrische stad Hama.

Foto’s van enkele van de duizenden in 1982 gedode opstandelingen in de Syrische stad Hama.

In de islamitische wereld is op dit moment niet de democratie, maar het fundamentalistische islamisme het meest voor de hand liggende alternatief voor autocratisch, (pseudo-)seculier leiderschap. We hebben gezien hoe gemakkelijk Moslimbroeders en salafisten de revoluties van de Arabische lente kaapten, maar al in 1991 dreigde het Algerijnse Islamitische Reddingsfront (FIS)de verkiezingen in het land te winnen. Prompt annuleerde het leger de tweede verkiezingsronde, met een gewapende opstand, een tien jaar durende burgeroorlog en meer dan 100.000 doden als gevolg. In dit opzicht zijn islamisten te vergelijken met communisten en nazi’s, die beiden ook bereid waren gebruik te maken van democratische verkiezingen om vervolgens hun dictatuur te vestigen en het systeem dat hen aan de macht hielp op te doeken. Hetzelfde zie je met islamisten in het Westen: de direct aan salafistisch-jihadistische organisaties gelieerde fundamentalisten wijzen democratie resoluut van de hand als een Westers decadent, on- en anti-islamitisch principe. Maar de iets sluwere islamisten, zoals je die vindt bij de Rotterdamse islampartij NIDA of de Haagse Partij van de Eenheid, volgen het voorbeeld van de Turkse AKP, de Marokkaanse PJD en het Tunesische Ennahda. Het islamisme, of het nu in zijn ‘light’-vorm van NIDA en PvdE of in de vorm van gewelddadig jihadisme de kop op steekt, is na het fascisme en het communisme de derde grote ideologische aanval op onze democratische rechtstaat.

Eén islam

Van islamisten hebben wij dus niets te verwachten. Zij verwerpen democratie en rechtstaat openlijk of meer verhuld. Islamisme en democratie zullen, nee, kunnen niet samengaan. Maar kan de mainstream islam dat wel? In de praktijk blijkt dit nauwelijks het geval en belangrijk is te onthouden dat het verschil tussen islam en islamisme een Westerse uitvinding is. De overgrote meerderheid van de moslims gelooft dat er maar één islam bestaat (in dat opzicht zijn Wilders en de fundamentalisten het dus eens) en protesteert tegen de term ‘islamist’. Er is voor de meesten van hen immers geen verschil tussen wereldlijke en religieuze macht, zij stammen beide van God. Het secularisme dat wel degelijk heeft bestaan en bestaat in de islamitische wereld is vooral een Westers importproduct.

Van een geloof dat zo gestoeld is op de onderwerping van zijn volgers mag je weinig democratisch idealisme verwachten.

De trieste waarheid is dat je van een geloof dat zo gestoeld is op de onderwerping van zijn volgers (aan het gezag van God en daarmee longa manu aan de vorst) weinig democratisch idealisme mag verwachten. Dit zou in principe wel kunnen komen van de moslims die in het Westen leven, zij immers leren wat vrijheid, verantwoordelijkheid, inspraak en verkiezingen betekenen. Maar als je ziet dat een hoger aandeel van de Tunesiërs in Frankrijk voor de islamistische Ennahda-partij kiest dan in het land van herkomst zelf, stemt dit tot verregaand pessimisme. Net als de fundamentalistische, ja, zelfs jihadistische revival en invloed in onze eigen moskeeën.

Kinderen zwaaien met zwarte sjahada-vlaggen tijdens een pro-IS-demonstratie op de Haagse Hoefkade (juli 2014).

Kinderen zwaaien met zwarte sjahada-vlaggen tijdens een pro-IS-demonstratie op de Haagse Hoefkade (juli 2014).

Daar komt bij dat vanwege hun enorme rijkdom de oerconservatieve staten op het Arabisch Schiereiland steeds meer invloed krijgen op moslims buiten hun landen. Oliedollars financieren de verspreiding van hun salafistische gif over alle landen van de oumma en zelfs naar Westerse staten met moslimminderheden (denk hieraan, rechtse lezer, wanneer u fulmineert tegen duurzame, niet-fossiele brandstoffen). Het wordt tijd dat wij landen als Saoedi-Arabië en Qatar zien als wat zij zijn: kankercellen die uitzaaien naar alle lichaamsdelen van de islamitische wereld. Het feit dat wij om economische redenen hand in hand blijven lopen met regimes die ons tot op het bot haten en verachten, zal op termijn een van de grootste blunders uit de moderne Westerse geschiedenis blijken.

Onderwerping

Islam en de democratische rechtstaat, het is een ongelukkig huwelijk vol misbruik en overspel. Dat ligt niet eens zozeer aan de tekst van de koran, net als bijbel en thora kun je die immers grotendeels negeren, als je dat zou willen. Christenen en joden doen al eeuwen niet anders. Het probleem ligt dan ook meer bij de moslims dan bij de islam. De gelovigen weigeren hardnekkig het islamitische juk van zich af te schudden en democratie, mensenrechten en rechtstaat te omarmen. Maar misschien mogen we dat na bijna 1500 jaar onderwerping ook niet of slechts mondjesmaat van hen verwachten. Zoals Bernard Lewis in 1993 al schreef: “De moslim was gehoorzaamheid verplicht aan de legitieme islamitische heerser als een religieuze plicht. Met andere woorden: ongehoorzaamheid was niet alleen een misdaad maar een zonde.” Helaas, in 2015 gaan deze woorden voor de overgrote meerderheid van de moslims in het Midden-Oosten en Noord-Afrika nog steeds op. Reken er niet op dat de autocratische presidenten en absolute monarchen opeens en masse worden vervangen door democratisch gekozen leiders. De verleidingen van de theocratie lijken in het islamitische DNA geprogrammeerd.