Terwijl de hele wereld is gefocust op de invloed van ISIS op het Midden-Oosten en in Afrika, lijkt niemand zich bewust van de gevaren die op de loer liggen voor Centraal Azië. Maar het is niet ondenkbaar dat de terroristische organisatie in die contreien binnenkort ook voet aan de grond krijgt.

“Luister, honden, meneer de president en ministers, als jullie eens zouden weten hoeveel jongens, hoeveel broeders hier, wachten en verlangen terug te keren naar Tadzjikistan om daar de sharia her in te voeren! We zullen naar jullie toe komen, zo Allah het wil, en we zullen de slachting naar jullie toe brengen.”

Commandant Khalimov, de recent naar ISIS overgelopen leider van de Tadzjiekse elitepolitie, wond er in een recent verschenen filmpje op social media geen doekjes om. Gekleed in het zwart, voorzien van kersverse baard en leunend op een geweer bedreigde hij tien minuten lang niet enkel zijn thuisland, Tadzjikistan, maar ook Rusland en de Verenigde Staten. Voor beide wereldmachten is zijn overlopen uiterst problematisch, daar zij hem zelf getraind hebben om juist de radicale islam tegen te gaan. Vanuit Rusland waren zijn mentoren de elite spetsnaz eenheden, vanuit de VS Blackwater.

Khalimov is niet de eerste door Rusland en de Verenigde Staten getrainde militair uit Centraal Azië die overloopt, en hij zal ook niet de laatste zijn. De International Crisis Group schatte recent dat er nu zo’n 4000 Centraal Aziaten voor ISIS strijden. Tadzjikistan, het thuisland van Khalimov, is van de voormalig Sovjet republieken de armste en heeft een repressieve regering die alle tegenstand hardhandig neerslaat. Zo bevecht president Rakhmon niet alleen radicale islam, hij creëert hem ook voor jonge Tadzjieken die in dit land maatschappelijk niet aan de bak komen. Voor hen lonkt de sharia, zoals die ook bij de zuiderbuur Afghanistan is ingevoerd.

Westers gedachtegoed
De dreiging van het ontstaan van radicaal islamitische brandhaarden in Centraal-Azië is al jaren aanwezig. Verschillende landen in deze regio zijn  arm, de regering onderdrukkend en de jeugdwerkloosheid hoog. Juist daarom worden politie en militaire eenheden jarenlang intensief getraind door Rusland en NATO. Niet alleen om ze te onderwijzen in krijgstechnieken, maar ook om ze een Westers gedachtegoed in te prenten. De vraag is echter of deze aanpak werkt. Kan men nog wel op lokale veiligheidseenheden vertrouwen om tegen de radicale islam te vechten, als de dreiging daarvan niet enkel van buiten, maar ook van binnen kan komen?

Waar de VS en Rusland een aantal jaren geleden nog de handen ineen sloegen, zijn ze nu meer geïnteresseerd in het opbouwen en onderhouden van hun eigen invloedsferen

De verslechterde relatie tussen de Verenigde Staten en Rusland maakt de situatie er niet beter op. Waar de landen een aantal jaren geleden nog de handen ineen sloegen om extremisme tegen te gaan, zijn ze nu meer en meer geïnteresseerd in het opbouwen en onderhouden van hun eigen invloedsferen. Sinds de Maidan-revolutie, de inname van de Krim en het ontstaan van het conflict in Oost-Oekraïne is de Koude Oorlog terug van weggeweest, en daarmee de bijbehorende tactieken. Hiervan profiteren notoire dictators, maar de dreiging van het extremistische gedachtegoed wordt er daarmee niet minder op.

Euraziatische Unie
Zo is Rusland voornamelijk bezig met het versterken van haar Euraziatische Unie, dat als blok tegen en alternatief voor de Europese Unie moet gaan functioneren. Op dit moment maken Rusland, Wit-Rusland, Kazachstan en Armenië hiervan deel uit. Het Centraal-Aziatische Kirgizië staat op het punt lid te worden, maar Poetin’s ambities in de regio reiken verder. Ook Oezbekistan, Turkmenië en Georgië (gelegen in de Kaukasus) zijn beoogde leden. De leiders van de Centraal-Aziatische republieken worden flink door Rusland gepaaid met wapenleveringen. Het stabiliseren van de regio en het verstevigen van de economie – om zo ISIS geen kans te geven – staat met deze ambitie niet eens op de tweede plaats. Op dit moment beperkt de Russische ISIS-strijd zich slechts tot harde woorden van buitenlandminister Lavrov, die het de “plaag van de eeuw” noemde.

Militair cadeautje
De Verenigde Staten varen grofweg dezelfde koers. Zij schonken begin dit jaar het grootste militaire cadeautje in Centraal-Azië tot op heden aan Oezbekistan: 300 MRAP-voertuigen (Mine Resistant Armor Protected) en 30 AR-voertuigen (Armored Recovery). Geschatte nieuwbouwwaarde: 360 miljoen dollar. De Oezbeekse president Karimov ziet dit douceurtje als een uiting van de Amerikaanse waardering voor zijn werk en heeft aangegeven de vehikels te willen gebruiken voor terrorismebestrijding. Hoewel er ook uit Oezbekistan ISIS-strijders afkomstig zijn, is het onduidelijk hoe Karimov van plan is ze met deze voertuigen te bestrijden. De voertuigen hebben echter wel een bewezen nut om te worden ingezet tegen (protesterende) menigtes.

In 2005 sloeg de president, die sinds 1990(!) aan de macht is, hardhandig een opstand neer, waarbij vele doden vielen

En met boze menigtes heeft Karimov ruime ervaring. Sinds hij aan de macht is, heeft hij tien miljoen Oezbeken uit hun thuisland verdreven. In 2005 sloeg de president, die sinds 1990(!) aan de macht is, hardhandig een opstand neer, waarbij vele doden vielen. Ook dit jaar werden er verscheidene politieke gevangen doodgemarteld in het land dat, als het om vrijheid gaat, volgens Freedom House behoort tot de ‘Worst of the Worst’.

Hoewel de plaatselijke dictators graag pronken met het nieuw verkregen wapentuig, neemt door deze wapenschenkingen de dreiging van de radicale islam geenszins af. ISIS gedijt immers, net als alle radicale ideologieën, het best in zwakke economieën, waar nepotisme heerst, de werkloosheid enorm is en de oppositie met bruut geweld wordt neergeslagen. Juist in Centraal-Azië voldoen verscheidene republieken precies aan deze omschrijving.

Hongerloon of ISIS
Jongeren kunnen kiezen uit twee opties: naar Moskou vertrekken om tegen een hongerloon zwaar werk te verrichten, of voor een ruimer salaris leven in de Islamitische Staat, waar zij wèl voor vol worden aangezien. Hierdoor ontstaat een gevaarlijke situatie: als er genoeg mensen bereid zijn naar de ISIS-gebied te verhuizen om daar volgens de sharia te leven, hoe groot is dan de kans dat zij ditzelfde gedachtegoed in eigen land willen uitdragen?

Voor de overgelopen commandant Khalimov is het antwoord op bovenstaande vraag duidelijk: hij wil het autocratische regime van Rakhmon zo snel mogelijk onderwerpen, en is bereid daar zelf voor te sterven. Volgens plaatselijke journalisten is dit geen onrealistisch dreigement: de Tadzjieks-Afghaanse grens is 1350 kilometer lang en slecht beveiligd. Zo zou de droom van de 4000 Centraal-Aziaten gemakkelijk kunnen uitkomen: nog een brandhaard, nu in de regio waar zij opgroeiden.