De opmars van IS zou een historisch raadsel zijn, maar misschien stellen we de verkeerde vragen. En is dat raadsel werkelijk moeilijker te begrijpen dan andere historische fenomenen?

Dinsdag publiceerde de terreurgroep IS foto’s van ‘de totale vernietiging van de heidense tempel Baalshemin’ in Palmyra. Nog maar eens een oorlogsmisdaad – die overigens al weken eerder plaatsvond – en de zoveelste in een reeks bizarre en barbaarse acties van de islamisten. Maar hoe onbegrijpelijk was het optreden van IS eigenlijk?

In het laatste nummer van de New York Review bespreekt ene ‘Anonymous’ (sic!) onder de titel ‘The Mystery of IS’ twee boeken over de verbijsterende opmars en praktijken van de Islamitische Staat. Hij constateert dat de beweging, in 2003 begonnen door de wrede Zarqawi, zijn dood in 2006 overleefde, straffeloos de ene tactische blunder na de andere maakte en verder alles deed wat iedere terreurstrateeg je zou afraden (een terreurbeweging die territorium bezet?). Van naam veranderen kan slopend zijn voor een merk, maar IS deed dat zéven keer. Er waren aanvankelijk veel beter georganiseerde ‘vervoermiddelen voor de soennitische woede’, zoals het Soennitisch Ontwaken, en toch streefde IS ze allemaal voorbij. IS smeet met mensen en materieel, maar het kreeg de beschikking over steeds meer personeel en spullen. Anonymous zegt dat alle politieke, historische en ideologische analyses van het fenomeen IS op ‘rotsige bodem’ stuiten. ‘Niets sinds de triomf van de Vandalen in Romeins Noord-Afrika leek zo plotseling, onbegrijpelijk en moeilijk te weerstaan als de opmars van IS’ (cursivering TdH).

Geen overzichtelijke verklaringen

In deze termen wordt wel vaker over IS gesproken – alsof de islamisten met hun ultieme wreedheid nauwelijks nog tot de menselijke soort behoren. Maar wat valt er eigenlijk te ontraadselen? De exegeet loopt tegen een psychologische en conceptuele grens aan omdat de aanname dat er überhaupt een raadsel is hem op het verkeerde been zet. Historische fenomenen zoals IS hebben hoogst zelden overzichtelijke verklaringen. Er is altijd een forse marge van toeval en onbegrijpelijkheid, en misschien is ‘marge’ nog te mild uitgedrukt. Er is niet één enkele doorslaggevende factor geweest, maar er speelden vele oorzaken een rol. Voeg daar een dosis toeval en samenloop van omstandigheden aan toe, en de opmars van IS ziet er niet langer uit als een enkelvoudig raadsel, maar als een complex historisch fenomeen zoals er zo veel zijn.

Hoe ‘verklaar’ je bijvoorbeeld de historie van Pruisen (1525-1947)? Dat ontwikkelde zich van een klein, onopvallend hertogdom tot een grotere constellatie van gebieden, die uiteindelijk leidde tot de geboorte van een machtige Duitse staat die een flink deel van Europa wist te bezetten. Het gezonde verstand dicteert de globale verklaring: ‘van het een kwam het ander’. Noemen we de Pruisische geschiedenis ook een raadsel, of denken we dan in termen van een geleidelijke opeenstapeling van ontwikkelingen, van kansen die gegrepen werden, koelbloedig benutte machtsvacua, vitale krachtfiguren die doortastend optraden? Het aantal ‘oorzaken’ dat in de literatuur is genoemd ter verklaring van de ondergang van de Romeinse Rijk beloopt de 200 – waaronder ook de opvatting dat het Rijk nooit ten onder ging.

Psychologie

Zullen we het, omdat we niet graag van gemakzuchtige algemeenheden willen worden beticht, dan toch maar eens met psychologie proberen? Wat zie je als je IS door je oogharen bekijkt, waarbij allerlei lokale en historisch gegroeide factoren wegvallen? Wat gebeurt er als je je even niet te druk maakt over nuances? Dan zie je in IS een agressieve verkrachtersbende die vooral uit jonge mannen bestaat, die bij gebrek aan serieus weerwerk binnen een machtsvacuüm kunnen toeslaan. En de beloningen voor die bigotte vechtjassen zijn enorm: een gevoel van eigenwaarde, richting in het leven en ‘officieel’ goedgekeurde verkrachting en slavernij.

IS bestaat vooral uit jonge mannen – de vrouwen spelen een ondergeschikte rol – en dat roept meteen al een wereld van suggesties op. De jonge man heeft een zwart-wit wereldbeeld, want het contingente leven van dag tot dag – life is a big bundle of little things – gaat zijn mentale en intellectuele krachten te boven. De complexiteit van het leven past ‘energetisch’ niet bij hem. De IS-ideologie heeft iedere twijfel en historische ontwikkeling uitgebannen. Alles is absoluut en eeuwig en wat niet absoluut is, moet snel weer naar die heilzame grondtoestand worden teruggevoerd.

Deze jonge man heeft een enorme drang naar een betekenis/samenhang/overkoepelende idee die zijn leven richting geeft. Hij is een betweterige kwezel die als hij eenmaal ergens van overtuigd is helemaal los gaat (onder vreedzame condities wordt het drankmisbruik, diefstal, gewelddadige ruzies, collectief wangedrag – same difference). Iedereen kent deze combinatie van ‘mannelijke’ eigenschappen uit de krant, maar geef deze mannen kalashnikovs, humvees en een machtsvacuüm en de hel breekt los. Zo onbegrijpelijk is dat helemaal niet.

Perverse logica

En dan de rol van seks, die voor vele Arabische jongeren niet makkelijk beschikbaar is. Omdat ongelovige vrouwen, zoals de Yazidi’s, volgens de IS-ideologie mogen worden verkracht (zie het bekende afgrijselijke verhaal in de New York Times) zijn ze een makkelijke prooi. Hiermee biedt IS duizenden jonge mannen die anders niet aan hun gerief komen een kans op gratis seks – gratis ook in morele zin. De jihadist hoeft zich geen zorgen te maken over zijn zielenheil. Hij gaat eerst even bidden, verkracht een twaalfjarige, en bidt dan nog een keer. Het is een perverse logica, maar dat onbegrijpelijk of raadselachtig noemen is naïef. Zijn geweten is gesust en meer heeft hij niet nodig om ‘zichzelf’ te kunnen worden.

En daar staat hij dan, de islamistische jonge man. Hij heeft de energie en de hitsigheid van de jeugd, hij heeft genoeg te eten, testosteron in overvloed, een sterke neiging tot volgzaamheid en conformisme (alle andere jonge mannen om hen heen bevestigen zijn wereldbeeld) en de zingeving en structuur waar hij naar snakt. Zijn islamistische ideologie bezorgt hem een identiteit en daarmee een thuisgevoel en hij mag straffeloos verkrachten. Het lijkt er niet op dat je de islam zelfs maar bij benadering nodig hebt om zijn gedrag te verklaren.

Boze jonge mannen

We vinden al deze factoren overigens terug in het schitterende Zonen grijpen de wereldmacht van Gunnar Heinsohn, dat in het kader van de IS-exegese ten onrechte nooit wordt genoemd: iedereen valt weer moeiteloos terug in religieuze of politieke interpretaties, waarbij de zieke IS-ideologie nog veel te serieus worden genomen, terwijl die als façade moet worden begrepen. Overal waar een overschot aan boze jonge mannen – tweede, derde en vierde zonen – zonder perspectief op werk en zonder seks op de nek van de samenleving zit, krijg je problemen met de openbare orde, voorspelde Heinsohn, en hij kreeg keer op keer gelijk – het zijn de hoge geboortecijfers, stupid!

Dat terreur zijn oorsprong vindt in islamitische landen is in zekere zin, en het is vaker gezegd, toeval: dat hangt minder samen met de gewelddadige boodschappen van de islam, dan met de hoge geboortecijfers in juist die regio (Afghanistan, Irak, Syrië, Libië, Jemen, Palestijnse gebieden). Daardoor ontstond een overschot aan boze jongemannen – de Taliban! – zonder perspectief. Maar ze hebben, helaas zou je bijna zeggen, wel genoeg te eten: hongerlijders starten geen revolutie.

Het psychologisch-demografische verklaringsmodel van Heinsohn lijkt me in grote lijnen toereikend om IS te ontraadselen. Terreur is in het Midden-Oosten niet in de eerste plaats gebaseerd op ideologie of godsdienst – ondanks de schijn van het tegendeel – maar op een overmaat aan gefrustreerde jongemannen in een economisch stagnerende regio. Voeg vervolgens aan deze historische mix toe: de relatieve wetteloosheid van de woestijn; een grote hoeveelheid oud zeer en niet vereffende ‘rekeningen’; de etnische spanningen die hun oorsprong vinden in de historie van de ‘Sykes-Picot’-landen met hun onnatuurlijke verdragsgrenzen; een kleverige tribale erfenis die de vooruitgang en een rationeel bestuur voornamelijk in de weg zit; de aanwezigheid van olie, waardoor andere grootmachten de hinderlijke neiging krijgen om zich met de regio te bemoeien; een machtsvacuüm na het hersenloze ingrijpen van de Amerikanen in Irak – en we kunnen zonder moeite meer ingrediënten bedenken. En zie daar: een ‘kalifaat’.

Geen overbodige raadsels verzinnen

Je kunt dit alles raadselachtig noemen, maar al die variabelen komen niet uit de hemel – of in dit geval uit de hel – vallen. Als je IS raadselachtig noemt, dan moet je overal raadsels zien. IS lijkt me niet raadselachtiger dan – het voorbeeld is willekeurig – de eerste Kruistocht, waarvoor tot op heden concurrerende verklaringen bestaan. Bevrijding van het Heilige Land? Rusteloosheid van de Franse adel (Heinsohn!). Islamitisch-christelijke rivaliteit? Hulp voor de Byzantijnen? De onbekende auteur van de betreffende Wikipedia-entry constateert dat het ‘onmogelijk’ is om te weten ‘waarom precies’ die eerste kruistocht werd ondernomen – en let dan vooral op het woord ‘precies’.

Wen er dus maar aan: zo werkt de geschiedenis. Je moet geen overbodige raadsels verzinnen.