De ex-moslimbeweging is aan het groeien op manieren die we ons niet eens kunnen voorstellen, zegt mensenrechtenactiviste Maryam Namazie. Volgens haar is er zelfs sprake van “een tsunami van atheïsme”. Maar zonder de steun en solidariteit van de rest van de maatschappij redden de ex-moslims het niet.

“Ze noemen me een extremist!” roept Maryam Namazie verontwaardigd uit. “Zelfs bij de laatste lezing van het Humanistisch Verbond werd ik geïntroduceerd met, ‘sommige mensen denken dat ze een extremist is’. En ik denk dan, bén ik een extremist? Heb ik iemand bedreigd, heb ik iemand vermoord? Het spijt me maar ik houd er niet van als mensen mij een extremist noemen. Wat heb ik eigenlijk gedaan dat zo extreem is? Het is de wereld op zijn kop – als je de boerka verdedigt, dan verdedig je ‘het recht van mensen om te kiezen’. Maar als je actie voert tegen de boerka, dan ben je een ‘racist’!”

Maryam Namazie (1966), geboren in Iran maar sinds 1980 woonachtig in Groot-Brittannië en de VS, is al decennia actief als mensenrechtenactiviste. Ze strijdt met name voor de rechten van vrouwen en van atheïsten and afvallige moslims – “die twee hebben vaak met elkaar te maken want alle religies zijn misogyn”. Ze zette onder andere One Law for All op, de organisatie die campagne voert tegen de sharia-rechtspraak in Groot-Brittannië, is woordvoerder van Fitnah, een beweging voor vrouwenbevrijding, werkte met vluchtelingen en deed projecten met Femen en tal van andere organisaties. Ze is wereldwijd bekend als de oprichter van de Council of Ex-Muslims of Britain. Ook schrijft ze artikelen en een blog. In 2005 won ze de prijs ‘Secularist of the Year’. Momenteel werkt ze aan een film over afvallige moslimvrouwen. Vorige week was ze in Nederland voor een tweetal discussies van het Humanistisch Verbond, in het kader van de documentaire Onder Ongelovigen.

“Voor mij betekent uitkomen in het openbaar als ex-moslim actie voeren tegen de straffen op geloofsafval, tegen religieus rechts, tegen de politieke macht van religie,” vertelt Namazie. “Maar de protesten die ik heb georganiseerd met vrouwenbewegingen, zoals naakt protesteren, gaan in feite over hetzelfde vanwege de religieuze regels over vrouwen, zoals het feit vrouwen geacht worden onzichtbaar te zijn. Religie richt zich altijd als eerste op vrouwen, zij zijn het makkelijkste doelwit. Zo begon het ook in Iran na de revolutie, met de hijab, met de segregatie van vrouwen. De basis van het probleem is de politieke macht van religie.

“Dingen zijn in een rap tempo aan het veranderen. Het is 100% makkelijker om uit te komen als ex-moslim dan toen we begonnen met het CEMB, 8 jaar geleden. Historisch gezien is dat een periode van niets, maar het is een verschil van dag en nacht. We waren toen met heel weinig mensen, en het was haast alsof we het probleem verzonnen, alsof mensen dachten dat we het over een non-issue hadden om onszelf te promoten. Tegenwoordig denkt niemand meer zo.

“Een van de dingen die ik heel veel hoor, is dat ex-moslims dachten dat ze de enige waren. Dat is allemaal veranderd dankzij social media, de democratisering van informatie en de mogelijkheid voor mensen om anoniem te blijven. Wanneer mensen ontdekken dat het CEMB bestaat, realiseren ze zich dat ze niet gek zijn en dat er anderen zijn die denken zoals zij. Dat sociale aspect is enorm belangrijk. Het CEMB vervult daarin een voortrekkersrol. Dat geeft andere groepen, zoals progressieve moslims, ook de ruimte om veranderingen te bewerkstelligen. Zo heeft bijvoorbeeld een Canadese organisatie van moslimvrouwen me verteld dat zij nooit naar voren hadden durven komen om campagne te voeren tegen de sharia daar als wij er niet waren geweest. Je schept dus een hoop ruimte in de maatschappij, en niet alleen voor atheïsten. Veel progressieve moslimorganisaties zijn gelanceerd in de jaren na onze oprichting.

Maryam Namazie. © Mallorie Nassrallah

Maryam Namazie. © Mallorie Nassrallah

“De ex-moslimbeweging is aan het groeien op manieren die we ons niet eens kunnen voorstellen. Wat je nu ziet is het topje van de ijsberg. Zo komen er atheïsten op onze bijeenkomsten die nog steeds compleet in nikaab gekleed zijn, of die een kettinkje met ‘Allah’ dragen. Ik denk dat je kunt spreken van een explosie, een tsunami van atheïsme. Ook in de zogeheten ‘moslimgemeenschappen’ en ‘moslimlanden’. Ik zet dat trouwens tussen aanhalingstekens omdat gemeenschappen en landen zoveel meer zijn dan een religie. Maar wat we dus zien is een grootschalige anti-islam backlash. We weten niet precies wat de omvang hiervan is totdat religieus rechts de macht verliest, want dan pas zijn mensen vrij om zich uit te spreken.

“Het is wel nog steeds zo dat het voor vrouwen veel moeilijker is om uit te komen als ex-moslim dan voor mannen. Daarom ben ik nu bezig met een film die specifiek over de ervaringen van vrouwelijke ex-moslims gaat. We produceren die zelf, want we’ve basically given up on the media. In de media is eigenlijk hetzelfde aan de hand als met links in het algemeen: moslims worden gezien als een eenvormige minderheid en elke kritiek op de islam wordt dus beschouwd als een aanval op moslims. Maar de moslimgemeenschap is geen homogeen blok! Ze zien niet de minderheden, de afvalligen, de dissidenten binnen die gemeenschap, maar een monoliet die altijd vertegenwoordigd wordt door de meest rechts-reactionaire, misogyne elementen. En er is absoluut sprake van een dubbele standaard. Mensen die de doodstraf voor afvalligen verdedigen, kunnen op veel plekken spreken, terwijl degenen die ze weerwoord bieden, gezien worden als ‘discriminerend jegens moslims’. We zijn nu doorgeslagen naar het uiterste waar elke kritiek op ideeën wordt gezien als een aanval op personen.

“Ook ziet links het islamisme vaak nog steeds als een soort bevrijdingsbeweging zoals het ANC. ‘One man’s terrorist is another man’s freedom fighter’, dat idee. Maar wanneer heeft het ANC ooit een metro opgeblazen, onschuldig burgers tot doelwit gemaakt? Ze zien niet dat islamisme in veel landen de macht heeft en geen bevrijdingsleger is maar een repressieve beweging. Die twee aan elkaar gelijk te stellen, het verschil niet te zien, is verbijsterend. Ik verwacht meer van mensen, en meer van links, dan dat. Wat ik altijd tegen mensen zeg is, wij zijn het échte links. En in heel veel landen in het Midden-Oosten is het ook seculier links dat religieus rechts bestrijdt. Het is belangrijk dat dát soort links blijft bestaan, en niet alleen nog maar een links dat verliefd is op de islamisten.

“Corbyn? Ik vind veel dingen die hij zegt fantastisch, maar aan de andere kant, het is niet genoeg om selectief progressief te zijn. Als je vrienden Hamas en Hezbollah zijn, nou, dan ben je duidelijk niet écht progressief. Hij is ‘antifascistisch’, maar alleen anti-sommige-fascisten – bruine fascisten zijn ok, witte niet. De verkiezing van Corbyn als Labourleider is dan ook slecht nieuws voor Groot-Brittannië, omdat dat het perspectief van de Socialist Workers Party, de Stop the War Coalition en dergelijke zal normaliseren. Die zijn zo pro-islamistisch dat het gewoonweg beangstigend is voor onze ex-moslimbeweging. Ik put dan ook geen hoop uit de mainstream politiek; ik denk dat hoop ligt in het creëren van grootschalige, progressieve grassroots-bewegingen. Dat is de manier om verandering af te dwingen bij politici.

“De grootste uitdaging voor een ex-moslimplatform is te zorgen dat we gezien worden als normaal. Je kunt het vergelijken met homo’s die uit de kast kwamen – eerst werden ze verguisd, later werd het gezien als normaal. We willen naar een punt waar het normaal wordt om blasfemische uitspraken te doen of afvallige te zijn.

“Daarvoor moet je allereerst zorgen dat je een hoop goede mensen aan jouw kant krijgt. En veel goede mensen denken helaas dat we niet het recht hebben om dit te doen, ze denken dat we onnodig provocatief zijn, problemen veroorzaken, het gewoon moeten laten rusten en ons leven leiden zonder ervoor uit te komen wie we zijn. Maar de enige manier waarop dit verandert, is om juist wél al die dingen te doen, to rock the boat, en als je dat maar genoeg doet, wordt het uiteindelijk wél normaal. Onze grootste uitdaging is gezien te worden als normaal.

“De voordelen hiervan voor de samenleving als geheel zijn dat ex-moslims gezien gaan worden als gewone mensen en als burgers. Het maakt korte metten met identity politics, vernietigt het concept van cultureel relativisme en dat multiculturele doosje waar mensen worden ingestopt. Wat we echt nodig hebben is een terugkeer naar het concept van burgerschap. Dat we geen onderdeel zijn van ‘de moslimgemeenschap’, of van welke andere etnische gemeenschap ook, maar burgers. Bij burgerschap gaat het om het individu versus de staat, los van ieders overtuiging. En om laïcité.

“Hoe niet-moslims deze beweging kunnen steunen? In de eerst plaats is het de zaak om dissidenten te herkennen. Als je niet ziet dat er mensen zijn binnen minderheden die mensenrechten, secularisme, vrouwenrechten verdedigen, wordt het moeilijk ze te steunen. Dus allereerst is het belangrijk ze te (h)erkennen. Vaak maken mensen zich zorgen dat het niet ‘hun strijd’ is, maar in zekere zin is het dat wel, want het is de algemeen menselijke strijd voor vrijheid en gelijkheid die we telkens weer terugzien in de loop van de geschiedenis. Als je ziet dat die dissidenten net zo zijn zoals jij, helpt dat om een solidariteit te kweken die nu niet bestaat. We kunnen dit niet winnen als die solidariteit ontbreekt. En dat is wat er mist: heel vaak staan we er alleen voor.

“Het zou ook fijn zijn als mensen niet onmiddellijk denken dat het ‘islamofoob’ is om vrouwenrechten, secularisme en gelijkheid te verdedigen. Te vaak wordt gezegd, wanneer iemand islamisme of de islam bekritiseert, ‘dat speelt extreemrechts in de kaart’. Tegen die mensen zou ik willen zeggen, wat wil je dan dat wij doen? Moeten wij onze mond houden? Als wij ons niet uitspreken, laat je het veld aan de fascisten. Er heerst soms het idee dat rechtse groeperingen de enige zijn die dit probleem aankaarten, maar er zijn zoveel dissidenten in de islam die al jaren actie voeren en grote persoonlijke risico’s nemen, en die geen bewaking hebben. Ik doe dit al langer dan Geert Wilders überhaupt weet wat islamisme is.

“Het lijkt vaak in de media alsof er islamisten zijn en racisten en niets ertussenin, en wij zijn onzichtbaar. Maar de dingen zijn veel complexer. Het is mogelijk om anti-islamisme te zijn én anti-Amerikaans-imperialisme én anti-racisme, enzovoort. Soms lijkt het alsof mensen willen dat je kiest: je bent ofwel islamist of fascist. Welnu, islamisten zíjn fascisten en ik moet ze geen van beide. Dat is gewoon common sense.

“Is de islam te hervormen? Je moet onderscheid maken tussen mensen – die kunnen seculier zijn, democraat, hervormers – en de islam zelf. Religie is heel dogmatisch en verandert alleen als mensen haar veranderen. Reformatie is trouwens niet zo’n goed idee. Sommige mensen zeggen dat IS de Reformatie is omdat ze alles letterlijk nemen. Wat we nodig hebben is een Verlichting, en ik denk dat dat al gebeurt in een aantal landen. Ik wil in een samenleving wonen waar mensen die de islam willen hervormen kunnen doen whatever the hell they want. En dat dat dan niets uitmaakt voor mij, en wat ik doe niets uitmaakt voor hen, want het is een persoonlijke zaak.

“Jammer genoeg raken veel mensen gedesillusioneerd omdat ze denken dat de islamisten veel machtiger zijn dan zij. Daarom is het zo belangrijk dat die dissidenten gezien worden. Een groot deel van mijn werk bestaat eruit die dissidenten voor het voetlicht te brengen. Want als je ze ziet, kun je hoop koesteren. En als je hoop koestert, kun je ook geloven dat je de dingen kan veranderen.”

Foto bovenaan is © Reza Moradi