Frits Boterman heeft met zijn boek Het land van Merkel een uitmuntende eigentijdse geschiedenis van Duitsland geschreven, een must read voor iedereen die het Duitsland én het Europa van nu beter wil begrijpen. 

In 2005 werd Angela Merkel bondskanselier. Nu, twaalf jaar later, is Duitsland een totaal ander land geworden. Dit komt natuurlijk mede door Merkel, maar vooral door de grote veranderingen in de wereld die in deze tijd hebben plaatsgevonden: de economische crisis, die overging in de Griekse schuldencrisis; de fricties met Rusland, die leidden tot de bezetting van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne; de vluchtelingencrisis, die de opkomst van radicaal-rechts in de Duitse politiek een enorme impuls gaf en er in september 2017 voor zorgde dat Alternative für Deutschland in de bondsdag terecht is gekomen.

Om haar optreden tijdens de Griekse crisis en het conflict met Rusland is Merkel geprezen, maar ze wordt tegenwoordig vooral afgerekend op de keuzes die ze maakte tijdens de vluchtelingencrisis. In september 2015, toen vluchtelingen uit Syrië (en een boel migranten uit andere landen) aan de Duitse grenzen stonden zei Merke: Wir schaffen das.’ Volgens Frits Boterman is de uitspraak later vaak verkeerd uitgelegd. Merkel bedoelde het als aanmoediging, ‘We moeten de klus klaren’, in plaats van dat ze het probleem wel even zou oplossen.

Niettemin nam de normaal altijd zo pragmatische Merkel tijdens de vluchtelingencrisis afstand van haar Verantwortungsethik (handelen met het oog op praktische consequenties) en koos ze ondubbelzinnig voor Gesinnungsethik (handelen op basis van je gezindte, je morele principes). Duitsland werd dankzij de ruimhartigheid van Merkel overspoeld door bijna een miljoen vluchtelingen. De vluchtelingen waren veelal laagopgeleid en konden dus moeilijker aan een baan komen. Dit gegeven en de incidenten in Keulen tijdens nieuwjaarsnacht 2016 en de terroristische aanslag op een kerstmarkt in Berlijn zorgden ervoor dat de populisten en extreemrechts de wind in de zeilen kregen. Merkel werd vanwege haar ruimhartige asielbeleid door radicalen verantwoordelijk gesteld voor de Untergang des Abendlandes.

Ofschoon we veel gebeurtenissen uit het boek van Boterman al kennen – hij beschrijft en analyseert de meest recente geschiedenis – gebeurt dit (meestal) met de broodnodige historische distantie. Verwacht dus geen stevige uitspraken van Boterman over het optreden van Merkel, dat ze helemaal goed of helemaal fout gehandeld heeft. Als Boterman dat wel had gedaan dan was dit boek een politiek pamflet geworden, nu is het een objectief overzicht en een voorlopige balans van een tumultueuze periode uit de contemporaine historie.

De Duitse geschiedenis is van Europees belang omdat de invloed van Duitsland op Europa ten tijde van Merkels kanselierschap groter is geworden. Dit komt vooral door het sterke economische overwicht van Duitsland in Europa, maar ook omdat Merkel de neiging heeft om Europese instituties als de Europese Commissie te passeren en met de andere Europese regeringsleiders of in haar eentje zelf het Buitenlandse Beleid van Europa te regelen. Tegenover Rusland ging dit heel goed, tegenover Turkije echter ging dit heel fout omdat de Turkse president Erdogan totaal onbetrouwbaar is maar Merkel bereid is om tegen een zeer hoge prijs de vluchtelingendeal voort te laten bestaan.

In zijn boek besteedt Boterman veel aandacht aan de economische crisis, de conflicten van Duitsland en Europa met Poetin en Erdogan en ten slotte krijgen de vluchtelingencrisis en de opkomst van populistisch rechts en extreemrechts ook de ruimte die deze thema’s verdienen. Voor Duitsland zijn discussies over de multiculturele samenleving extra gevoelig, vanwege het nazi-verleden van het land. Rechtse uitingen worden al snel als extreemrechts uitgelegd. Dit en de kiesdrempel van 5% zorgden ervoor dat extreemrechts decennialang een marginaal verschijnsel was in de Duitse politiek.

Dat populisme en extreemrechts in opkomst zijn komt door de vluchtelingencrisis, maar het heeft volgens Boterman ook alles te maken met de sociaal-economische en cultureel-psychologische situatie in de voormalige DDR. In het oostelijke deel van Duitsland is de Tweede Wereldoorlog nooit echt goed verwerkt, omdat volgens de DDR-propaganda iedereen antifascist was. Daarnaast dacht men heel collectief. Boterman laat de continuïteit tussen communisten en extreemrechts heel goed zien: beide politieke ideologieën zijn antiliberaal, denken collectief in plaats individualistisch en vinden solidariteit tussen mensen van dezelfde groep belangrijk. Het feit dat Pegida in de Oost-Duitse stad Dresden begonnen is en dat AfD-voorlieden Frauke Petry en Alexander Gauland opgegroeid zijn in de DDR is geen toeval. Ze denken daarom ‘volks’ over politiek en willen een autoritaire regering. De uitlatingen van Gauland over de Wehrmacht hebben Botermans boek trouwens niet gehaald: hij had in juli 2017 zijn boek af en heeft de laatste ontwikkelingen dus niet meer beschreven.

Het land van Merkel is een must voor iedereen die geïnteresseerd is in de Duitse politiek, in Europa én ook, dat bedenk ik mij nu, in de Nederlandse politiek. Veel ontwikkelingen in Duitsland vinden immers gelijktijdig in Nederland plaats – de economische crisis, ruzie met Poetin en Erdogan, vluchtelingen en extreemrechts – en we kunnen veel van Duitsland, de Duitse politiek en het Duitse debat leren. Ergo: naar de boekhandel!

 

Uitgelichte afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons