De twee gevestigde partijen dreigen te verzuipen in de Brexitmaelstrom, met verstrekkende gevolgen voor het partijsysteem.

De peilingen logen er niet om dit weekend. De regerende Conservatieven lijken bij de komende Europese verkiezingen terug te vallen naar 10-12 procent, een ongekend lage score – in een peiling voor de stad Londen (ongeveer een kwart van het totale electoraat) eindigden ze zelfs op plek vijf, achter de opstomende Groenen. In peilingen voor de landelijke verkiezingen, die mogelijk al eind dit jaar gehouden moeten worden, doen ze het iets beter, maar niet veel beter. Met 21 tot 24 procent zou de partij qua aandeel de laagste score in bijna tweehonderd jaar halen. Het zou alleen het Britse kiesstelsel zijn dat qua gewonnen zetelaantal een totale vernedering voorkomt.

Bij Labour gaat het inmiddels ook helemaal verkeerd. Terwijl de Conservatieve problemen te danken zijn aan een gebrek aan uitgesproken steun voor de hardst mogelijke vorm van Brexit, verliest Labour vooral omdat het de eigen Remainaanhang geen uitzicht op het schrappen van Brexit lijkt te willen bieden. De Liberal Democrats, die de luxe hebben van het niet hoeven uitvoeren van hun plannen, kwamen vorige week met een campagneslogan die bewust lijkt te zijn gekozen om deze boze Labourstemmers tot een oversteek aan te zetten: “Bollocks to Brexit”, wat zoiets als ‘Fuck op met Brexit’ betekent. Het is zo’n platte slogan dat de altijd keurige LibDem-politici het zelf niet in de mond durven nemen – maar zelfs onuitgesproken werkt het al omdat het perfect lijkt aan te voelen dat ook aan de Remainkant kiezers woedend zijn over de gang van zaken in Westminster.

Bij de Europese verkiezingsuitslag zou het zomaar kunnen dat de eerst drie plaatsen worden opgeeist door partijen die in het Westminsterse systeem nu nog een marginale rol spelen: de Brexitpartij van Nigel Farage, de LibDems en de Groenen. Als we daar de vrijwel zekere grote overwinning van de SNP in Schotland bij optellen, is het duidelijk dat datzelfde Westminsterse systeem een forse deuk gaat oplopen. Hoe geloofwaardig is immers een partijenstelsel waarvan de twee grootste partijen in landelijke verkiezingen niet eens bij de eerste drie kunnen eindigen?

Nu zal in analyses over de betekenis van de komende uitslag ongetwijfeld ook worden benadrukt dat het Westminsterse systeem bij uitstek geschikt is om dit soort stormen te weerstaan. De praktische uitdagingen van het moeten meedoen in ongeveer 550 kiesdistricten zijn zo groot dat de meeste nieuwkomers er maar niet aan beginnen. Door de beperkte financiele en personele middelen maar in een paar kiesdisctricten in te zetten, maken ze het al bij voorbaat onmogelijk om de zittende partijen te onttronen. Labour en de Tories zullen dus zelfs bij slechte landelijke scores nog een bovengemiddeld aantal zetels winnen, omdat zij nu eenmaal wel de wijdvertakte partijnetwerken hebben die nodig zijn om te slagen. Europese verkiezingen zijn bovendien, zoals de leiders van beide partijen niet nalaten te benadrukken, bij uitstek protestverkiezingen. En deze Europese verkiezingen nog meer dan voorgaande.

Toch is er de afgelopen weken wel iets geknapt. Ook in landelijke peilingen zien we namelijk dat het hele veld in elkaar schuift. De meest recente peiling toont vier partijen op 8 procent van elkaar: Labour, Tories, Brexit Party en LibDems. Omdat van Tories en Labour geen besluiten te verwachten vallen, terwijl de druk om dat te doen wel volledig bij hen ligt, zal de electorale frustratie over beide partijen alleen maar toenemen. De kans dat een of beide partijen wegvallen uit de top twee, is aanzienlijk. Met als gevolg een nieuw ‘hung parliament’, maar nu met zoveel electorale versplintering dat alleen een veelpartijencoalitie nog in de buurt van een meerderheid kan komen. Zodat het gevoel van bestuurlijke onmacht alleen maar sterker zal worden. Zodat de kiezer nog bozer wordt. Zodat de versplintering nog groter wordt etc etc.

Het is lastig te zien hoe het Britse systeem nog uit deze negatieve spiraal kan ontsnappen. Een doorbraak op Brexitvlak zou kunnen helpen, maar als dat mogelijk was had die doorbraak vermoedelijk allang plaatsgevonden. Brexit schrappen is ook geen optie – het zou Labourleider Corbyn, een pleitbezorger van Brexit, een geloofwaardigheidsprobleem opleveren, en de Tories zelfs totaal verscheuren. Feitelijk kunnen de partijen niet meer voor of achteruit. Het enige dat erop zit, is wachten om te zien of de storm overwaait…