Maar liefst 76.500 Nederlandse Turken brachten voor de algemene Turkse verkiezingen hun stem uit. Hoewel de populariteit van Erdogan onder Europese en zeker ook Nederlandse Turken groot is, verloor zijn partij zondag 71 zetels en daarmee de absolute meerderheid in het Turkse parlement. Zo wordt Erdogan’s weigering de Koerden in Syrië te helpen rigoureus afgestraft.

Het meisje achter de counter bij de telefoonwinkel op de Amsterdamse Nieuwedijk keek me op deze ochtend in april vragend aan. Wat deed ik dan voor werk, dat ik zo’n dure bundel nodig had? Ik mompelde van iets van Den Haag, journalistiek en politiek. Ze veerde op. Haar collega, die haar net alles had moeten vragen – want zij was duidelijk de top cookie in de zaak: “O, daar is zij ook van. Ze volgt alles wat met Turkse politiek te maken heeft.” Ze knikte glunderend. “Ja? Wat zou je in Turkije stemmen dan?” vroeg ik. “Ik zou niet stemmen, ik heb gestemd! Op Erdogan!”

“Waarom?” was mijn tegenvraag.

Turkse stemmen wereldwijd: oker is AKP, paars is HDP, rood CHP.

Turkse stemmen wereldwijd: oker is AKP, paars is HDP, rood CHP.

“Omdat hij een fantastische leider is. Moet je kijken wat hij allemaal bereikt heeft! Turkije is weer een grootmacht.”

Ze keek me trots en zelfs een beetje uitdagend aan. Haar enthousiasme was voelbaar. Terwijl ik na haar uitstekende service de zaak uitliep, vroeg ik me af hoe een intelligente, seculier uitziende meid van Turkse komaf, zo in de ban van Tayyip Recep Erdogan kon zijn..

Sultan-president

Gisteren ging Turkije opnieuw naar de stembus; dit keer voor algemene verkiezingen. Van tevoren stond vast dat Erdogan’s Adelet ve Kalkinma Partisi (Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling, oftewel de AKP) de grootste zou blijven. De vraag was echter of de partij onder leiding van premier Ahmet Davotuglu de zo begeerde tweederde meerderheid zou behalen: 367 van het 550 zetels tellende parlement. Dan zou de AKP de grondwet kunnen aanpassen en een nog grotere greep naar de macht doen door van Turkije een presidentiële ‘democratie’ te maken, uiteraard met Erdogan als sultan-president.

De APK verloor zelfs de absolute meerderheid, waardoor de partij voor het eerst in twaalf jaar de macht moet gaan delen

Maar het pakte heel anders uit. De APK haalde zelfs plan B niet, 60 procent van de stemmen, om zo in ieder geval een referendum over het onderwerp uit te schrijven. Ze moesten uiteindelijk 71 zetels inleveren, en komen nu op slechts 258 van de 550 zetels uit. Daarmee verloor de APK zelfs de absolute meerderheid, waardoor de partij na twaalf jaar de macht zal moeten gaan delen.

Wat heeft Erdogan de das omgedaan?

De krachten gebundeld

Koerden vieren de overwinning in een buurtcentrum in Londen

Koerden vieren de overwinning in een buurtcentrum in Londen

Allereerst waren er uiteraard veel seculiere Turken hun president en zijn partij, ondanks de economische vooruitgang maar dankzij de groeiende corruptie en inperking van de vrijheid van meningsuiting en liberale waarden, helemaal zat. Maar het waren de Koerden die het verschil maakten. De Koerden zijn de houding van de Turkse regering ten opzichte van hun Syrische volksgenoten niet vergeten. Hoewel Erdogan in vergelijking met zijn voorgangers een relatief positieve grondhouding ten opzichte van de Koerden heeft, is geen Turkse Koerd vergeten hoe hij de Syrische Koerden in de nu vier jaar oude Syrische burgeroorlog in de kou heeft laten staan, vooral in hun strijd tegen ISIS. De HDP staat voor de linkse, pro-Koerdische Democratische Partij van Selahattin Demirtas. Tot nu toe was het de HDP in verkiezingen nooit gelukt om de kiesdrempel van 10 procent (!) te halen, ook omdat de Koerden zich vaak individueel, regionaal hadden laten vertegenwoordigen. Nu waren de krachten daar waar mogelijk gebundeld en voerde de partij een positieve campagne, stapte over onderlinge verschillen heen en stelde zich ook open voor andere minderheden als Armeniërs en homoseksuelen.

Velen brachten een strategische stem uit op de HDP omdat dat de enige manier was om de hegemonie van Erdogan te doorbreken

Dat kostte ze wellicht aan de conservatieve kant van hun electoraat stemmen, maar ze kregen er Koerdische stemmen vanuit de AKP én stemmen van seculiere Turken, die zich realiseerden dat hier iets bijzonders kon gebeuren, voor terug. Let wel, de oude vijandigheid tussen Turken en Koerden is beslist nog niet verdwenen, de overgrote meerderheid van de Turken ziet de Koerdische PKK nog altijd als een terroristische organisatie, maar toch brachten velen een strategische stem uit op de HDP, omdat alleen dat de manier was om de hegemonie van Erdogan te doorbreken.

Inspelen op onderbuikgevoelens

Tegelijkertijd voerde Erdogan’s AKP een uiterst negatieve campagne. De afgelopen jaren al joeg de AKP allerlei minderheden tegen zich in het harnas. Maar tijdens deze verkiezingscampagne maakte de partij het, wellicht onder invloed van overmoedigheid, erg bont. Erdogan droeg daar persoonlijk zijn steentje aan bij: not done voor een president die boven de partijen hoort te staan. Homoseksuelen, Armeniërs, Koerden, Joden, journalisten en aanhangers van de Güllenbeweging, iedereen kreeg ervan langs. Een paar voorbeelden: tijdens een grote politieke bijeenkomst op 28 mei verklaarde Erdogan in een poging om de conservatievere Koerden weg te lokken bij de HDP: “Wij nomineren niet een moefti in de ene stad, en een homoseksuele kandidaat in een andere.” Een moefti is een belangrijke Islamitische leider.

Tijdens de 562ste verjaardag van de islamitisch Turkse verovering op het Byzantijnse Constantinopel, riep Erdogan op nu Jeruzalem te bevrijden

Daarnaast speelde de AKP de aloude vijandigheid tussen de Armeniërs en de Koerden uit door de HDP er diverse malen van te ‘beschuldigen’ dat het in werkelijkheid een Armeense partij was. En dan vielen er nog doden en honderden gewonden onder de Koerden na twee bomaanslagen bij een HDP-verkiezingsbijeenkomst, waarna beschuldigingen over en weer vlogen. Tijdens de viering van de 562ste verjaardag van de verovering van het christelijke, Byzantijnse Constantinopel door islamitische Turken, riep Erdogan op om nu Jeruzalem te bevrijden van de Joden. De Joden in Turkije spelen al langer ‘Houd-je-adem-in-en stik-niet’. Door het aangewakkerde antisemitisme in Turkije is voor deze groep die al sinds mensenheugenis op het Anatolisch schiereiland woont, de afgelopen jaren een bijna onleefbare situatie ontstaan.

Beïnvloeding tot op de dag zelf

Op de dag zelf heerste scepsis bij veel experts, ook vanuit de Europese gemeenschap, want zouden de verkiezingen wel eerlijk verlopen? Volgens Today’s Zaman zou 43 procent van de Turken al niet meer in eerlijke verkiezingen geloven. Ook journalist en schrijver Marc Guillet van @Turkeyreport twitterde een dag voor de verkiezingen: ‘Er mogen 53.741.838 Turken stemmen in de algemene verkiezingen van morgen; maar er zijn 73.988.955 stembiljetten gedrukt. Waarom dat?’

Beïnvloeding van de kiezer door AKP ging door tot op de dag van de verkiezingen zelf. Zeynep Tufekci, een aan Harvard verbonden sociologe, toonde haar 141.028 twittervolgers een foto met de voorpagina’s van wat zij ‘dagbladen’ tussen haakjes noemde, omdat die kranten hechte banden onderhouden met de AKP, waarop de HDP werd afgeschilderd als anti- islam en pro-Armeens.

Hegemonie doorbroken

Groot was de verrassing toen de eerste exit polls al meteen een fors verlies voor Erdogan lieten zien. Rond een uur of half 10 Nederlandse tijd liet de AKP in een verklaring weten ‘het verlies te accepteren’. De HDP, die had gehoopt op 10 procent dus 55 zetels, eindigde op 78 zetels. De sociaal democratische CHP, Turkije’s oudste partij, haalde een kwart van de stemmen binnen (132 zetels) en de nationalistische MHP 16,4 procent, 82 zetels. De hegemonie van Erdogan’s AKP was gebroken.

De grote vraag is echter, hoe nu verder?

Turkije moet gaan polderen. En of het daartoe in staat zal zijn, is nog maar zeer de vraag

Dat de AKP de grootste partij is gebleven is duidelijk, maar ze zullen een coalitie moeten aangaan. En in Turkije, een land waarin coalities altijd in de grootst mogelijke politieke chaos eindigen, wordt dat niet gemakkelijk. De AKP zal de leidende partij in iedere mogelijke coalitie blijven. Hoe juichend de oppositie deze avond ook was, de ontnuchtering zal snel toeslaan. Een coalitie tussen CHP, MHP en HDP moet als uitgesloten worden geacht, al is het alleen al omdat de nationalistische MHP beslist niet door een deur kan met de Koerden. In tegendeel, de MHP is meer anti-Koerdisch dan Erdogan’s AKP. Daarnaast is de CHP een vastgeroeste, autocratische club die zichzelf zal moeten vernieuwen, wil het gebruik maken van deze nieuwe kans in het Turk politieke spectrum. Datzelfde geldt voor de HDP, met een achterban die dit keer een grotere hekel had aan Erdogan dan aan de stromingen onderling, vandaar de winst. Nu die winst is behaald moet nog maar blijken of de eenheid standhoudt.

Kortom: Turkije moet gaan polderen. En of het daartoe in staat zal zijn, is nog maar zeer de vraag. Wel is duidelijk dat met de onzekere patstelling opnieuw gekeken zal worden naar Erdogan, die geacht wordt boven de partijen te staan. Velen zullen van hem verwachten dat hij voor een oplossing zorgt. Zijn rol is nog lang niet uitgespeeld.

En Erdogan zelf?

In het artikel Erdogan’s Looming Downfall beschrijft Svante E. Cornell in het voorjaar van 2014 op het Middle East Forum tot in detail de grilligheid van Erdogan’s karakter: hoe hij als agressieve, soennitische islamist zichzelf een democratischer imago aanmeet, om vanaf 2008 gaandeweg weer terug te keren naar het agressieve, soennitisch-islamistische karakter dat steeds minder ruimte laat voor andersdenkenden. Politiek gezien is Erdogans leidersrol in het Nabije Oosten voor een groot deel uitgespeeld. Dat komt niet alleen door de val van zijn grote kompaan, de Egyptische Moslimbroeder Morsi, en zijn plotselinge draai van grootste vriend van de Syrische Assad naar diens grootste vijand, maar ook omdat hij zich nooit volledig bewust is geweest van het feit dat hij als Turk door de Arabische wereld wordt gewantrouwd. Europa volgt Erdogan’s handelingen met argusogen en eenzelfde wantrouwen. Van toetreding tot de EU kan, ondanks beloftes en mooie woorden, de komende jaren geen sprake zijn, want vrijheid van meningsuiting, het politieapparaat en de gerechtelijke macht staan in Turkije enorm onder druk.

Er blijven hardnekkige geruchten dat Erdogan zou lijden aan een zware vorm van epilepsie

Daarnaast blijven er zorgen om Erdogan´s gezondheid. Niet alleen werd hij diverse malen geopereerd voor darmkanker, ook lijdt hij aan suikerziekte en blijven er hardnekkige geruchten de ronde doen dat hij zou lijden aan een zware vorm van epilepsie. Maar zijn populariteit blijft ondanks deze nederlaag groot. Zeker ook onder Europese Turken en de Nederlandse in het bijzonder.

Nederlands-Turks stemgedrag

IMG_1221

De Turks-Nederlandse stem vergeleken met de Turks-Britse stem

In Europa riepen alle aan de APK gelieerde moskeeën, zoals Diyanet, collectief Turkse stemgerechtigden op om toch vooral te gaan stemmen. Dat kon op 31 mei in Rijswijk en in Deventer, wat in en om Rijswijk zelfs leidde tot lange files. Volgens de Turkse ambassade stemden alleen al in Rijswijk al 58.857 Turkse Nederlanders. In totaal waren het er volgens Erik-Jan Zürcher, hoogleraar Turkse talen en cultuur, 76.500. Tijdens de presidentsverkiezingen in 2014 waren dat er ‘slechts’ 18.000. Na de Oostenrijkse Turken (64.4 procent) stemden de Nederlandse Turken met 63,5 procent het meest op de AKP, onder wie ongetwijfeld de Erdogan-fan in de telefoonwinkel.

Dankzij moskeeverenigingen als Diyanet kan Erdogan onder Europese Turken op meer steun rekenen dan onder de Turken in eigen land

Hoewel de Europese verkiezingscijfers in principe verwaarloosbaar zijn voor de Turkse president, moet het belang van de Europees-Turkse stem niet worden onderschat. Dankzij moskeeverenigingen als Diyanet, dat rechtstreeks vanuit Ankara wordt aangestuurd, kan Erdogan onder Europese Turken op meer steun rekenen dan onder de Turken in eigen land. En die Turkse stem is electoraal ook weer interessant in de Europese landen zelf, kijk naar wat Tunahan Kuzu en Selcuk Öztürk aan ellende konden veroorzaken bij de PvdA. De lange arm van Erdogan, waarnaar minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher vorig jaar nog onderzoek liet doen en waarmee hij heeft aangekondigd nu een bondgenootschap aan te zullen gaan, zal ook met deze verkiezingsuitslag voorlopig ver blijven reiken.