Woensdag 24 oktober wijdde Leon de Winter zijn column in De Telegraaf aan de moord op journalist Jamal Khashoggi. De strekking was dat Khashoggi in het Westen beschouwd wordt als een liberaal en een kampioen van de vrijheid van meningsuiting, terwijl hij in de Arabische wereld bekend stond als Moslimbroeder en sympathisant van Hamas.

 

De Winter kon niet de verleiding weerstaan om zijn stokpaardjes te berijden. ‘Al Jazeera verspreidt het gedachtegoed van Moslimbroeders, ‘The Washington Post steunde eenzijdig het Midden-Oostenbeleid van Obama’, ‘hetze tegen Trump’. De bronnen waarop hij zich baseerde noemde hij niet. Wat te maken van zijn column?

Het blijkt dat een dag eerder een actualiteitenduidingsprogramma van de Franse publieke omroep, C’est dans l’air (’s nachts herhaald op TV5 Monde) ook over de zaak-Kashoggi ging. Direct na aanvang zei de Franse criminoloog Alain Bauer hetzelfde: Khashoggi werd door Westerse journalisten als liberaal beschouwd, maar was een radicaal-orthodoxe moslim. Hij schreef kritisch over de huidige kroonprins van Saudi-Arabië, Mohamed Bin Salman (MBS). Een dissident was hij echter niet, hij onderhield nauwe banden met het koningshuis. Hij is echter cliënt van de prinsen die door MBS op een zijspoor zijn gezet. De moord is afschuwelijk, maar gaat het om vrijheid van meningsuiting of om een afrekening tussen rivaliserende fracties binnen de elite van Saudi-Arabië?

Moord op journalisten ligt in Europa extra gevoelig, nu het afgelopen jaar twee onderzoeksjournalisten vermoord zijn. Een autobom maakte 16 oktober 2017 in Malta een einde aan het leven van  onderzoekjournaliste Daphne Caruana Galizia. En in februari 2018 werd de stoffelijke overschotten gevonden van de Slowaakse journalist Jan Kuciak en zijn verloofde. De moord op Khashoggi, en vooral de afschuwelijke wijze waarop,  leek de derde binnen een jaar tijd. Maar is zijn moord wel vergelijkbaar met de andere twee?

 

Machtsstrijd in het Midden-Oosten

Al vijfduizend jaar zijn Mesopotamië (Iran en Irak) en de Levant (de kustlanden aan de Middellandse Zee) het strijdtoneel van grootmachten. Het ontstaan van eerst het christendom en later de islam heeft daar weinig aan veranderd. Wel bracht het extra spelers in het veld. In de zevende en achtste eeuw, vlak na het overlijden van Mohammed, veroverden de Arabieren het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Van Byzantium, het Oost-Romeinse rijk, bleven alleen Klein-Azië en de Balkan over. Het belagen van christelijke pelgrims in het Heilige Land door fanatieke moslims was voor de christelijke staten in Wes-Europa reden om de kruistochten te beginnen. Die eindigden, zoals bekend, in een nederlaag, met als gevolg dat de islam onder de Ottomaanse Turken Byzantium kon veroveren en tot twee keer toe voor de poorten van Wenen stond.

De huidige drie grootmachten in het Midden-Oosten zijn Saudi-Arabië, Iran en Turkije. Saudi-Arabië ziet zichzelf als erfgenaam van de Arabieren die in de zevende eeuw een wereldrijk wisten te veroveren. Het beheert twee van de drie heilige steden van de Islam, Mekka en Medina, de plaatsen waar Mohammed woonde en zijn leer verkondigde. Iran, dat tot de revolutie van 1979 Perzië heette, claimt zowel de Perzische erfenis uit de Oudheid als die van de Abbassiden, die van 750 tot 1258 het islamitische rijk regeerden vanuit Bagdad (een nederlaag tegen de Mongolen maakte een einde aan die heerschappij). Turkije ziet zichzelf als erfgenaam van het Ottomaanse rijk, dat in 1453 met de verovering van Constantinopel (Istanbul) definitief een einde maakte aan het Byzantijnse rijk. De Ottomanen waren oorspronkelijk een ruitervolk, afkomstig van de steppen van Centraal-Azië.

De spanningen in het Midden-Oosten zijn deels politiek (Saudi-Arabië, Iran, Turkije), deels etnisch (Arabieren, Perzen, Turken) en deels religieus. Binnen de islam wordt onderscheid gemaakt tussen soennieten en sjiieten. Iran is het leidende land binnen de sjiitische islam, Saudi-Arabië en Turkije rivaliseren met elkaar om het leiderschap van de soennitische islam… en met Iran om de hegemonie in het Midden-Oosten.

 

Boter op het hoofd?

Kashoggi had partij gekozen binnen de interne machtsstrijd van Saudi-Arabië. Door ook adviseur te worden van een buitenlandse rivaal, Erdogan, heulde hij in de ogen van MBS helemaal met de vijand. De Turkse verontwaardiging over zijn dood zou minder ingegeven kunnen zijn door rechtvaardigheidsgevoel, dan door de Turkse geopolitieke ambities.

Moord blijft moord, of het een journalist betreft die onrecht aan de kaak wil stellen of iemand die deelneemt aan een partizanenstrijd. De ophef rondom zijn dood staat alleen niet in verhouding tot het negeren van de hongerende bevolking van Jemen, waar MBS een burgeroorlog in gang heeft gezet, enkel om zijn eigen hegemonie te versterken. Trump wordt verweten dat hij wapens levert aan Saudi-Arabië, maar Frankrijk en Duitsland doen dat ook. Charles de Gaulle zei het al: ‘Staten hebben geen idealen, alleen belangen.’ 

Genoeg redenen om de huidige Arabische kroonprins te wantrouwen. Er zijn echter ook redenen om niet te snel te reageren. Het Westen heeft eerder verkeerd gehandeld in het Midden-Oosten.

 

C’est dans l’air, (France 5) 23 oktober 2018: ‘Affaire Khashoggi : l’onde de choc’

 

Uitgelichte afbeelding: de omstreden Saoedische kroonprins Mohamed Bin Salman