De noodtoestand uitroepen om een campagnebelofte te kunnen inlossen past bij een bananenrepubliek.

Dat de Weimarrepubliek uiteindelijk op een rampzalige mislukking uitliep had allerlei oorzaken, maar een ervan was zonder twijfel de grondwet. Die tekst geldt als een van de meest nobele experimenten in constitutionele democratie in de Europese geschiedenis tot aan dat moment. Het probeerde een evenwicht te vinden tussen landelijke en regionale belangen, en tussen de macht van de overheid en de vrijheden van de burger. Het bevatte alleen een fundamentele zwakte die het uiteindelijk noodlottig zou worden: artikel 48, het recht van de president om in uitzonderlijke omstandigheden bepaalde maatregelen buiten het parlement om door te zetten. Door te frequente toepassing ervan werd het parlement steeds minder relevant. Het kwam dan ook nauwelijks als een verrassing dat het zichzelf in 1933 permanent buitenspel zette via de beruchte Ermaechtigungsgesetz, die in feite een permanente noodtoestand introduceerde.

De Amerikaanse republiek is uit heel ander hout gesneden dan die van Weimar. Bijna 250 jaar lang zijn de Amerikanen erin geslaagd de moeilijkste van alle staatsvormen, die gebaseerd op de macht van een onderling diep verdeeld volk, fatsoenlijk te laten functioneren. Toch lijkt ook de VS nu te worstelen met de inherente zwakte van een dergelijke staatsvorm. Na een periode van aanhoudende crisis bleek de verleiding van een zelfbenoemde sterke man als Trump te groot. De gevoelde problemen waren blijkbaar zo overweldigend dat men desnoods een omstreden figuur met een platform van radicale opschudding een kans wilde geven. De Amerikaanse kiezer gaf hem niet alleen de sleutels van het Witte Huis maar ook een meerderheid in beide delen van het Congres. Genoeg dus om een belangrijk deel van zijn extreme agenda uit te voeren.

Nu is de Amerikaanse grondwet in principe sterk genoeg om een dergelijk experiment in quasi-dictatuur te weerstaan. De rechterlijke macht bleef een middel om ongrondwettige maatregelen te blokkeren, of ze iig van hun scherpste kanten te ontdoen. En het stelsel van tweejaarlijkse verkiezingen dwong de Congressionele GOP tot electorale realiteitszin bij het beoordelen van de extreemste voorstellen van Trumps Witte Huis.

Vanaf zijn aantreden heeft Trump daarom gezocht naar manieren om buiten het Congres om te kunnen regeren. Hij probeerde zijn racistische immigratiewet aka ‘moslimban’ per presidentieel decreet door te voeren. Hij gebruikte daarnaast het fenomeen van de ‘recess appointment’ om benoemingen op belangrijke ministeries in elk geval voor langere tijd te ontrekken aan de controle van de Senaat.

Op het dossier van de door hem tijdens de campagne beloofde muur op de grens met Mexico overweegt hij nu nog een stap verder te gaan. Een presidenteel decreet moet in elk geval nog een basis in de wet hebben, en een recesbenoeming is maar tijdelijk. Beide vallen dus in feite nog binnen de grenzen van de grondwet. De door Trump luidruchtig overwogen maatregel van het uitroepen van een nationale crisis zou dat bepaald niet zijn. Het zou hem dezelfde macht geven die de Duitse president ook had onder artikel 48 van de Weimarse grondwet: wetgeving buiten het Congres om, daarbij geen acht slaand op de vraag of er een wettelijke basis voor is.

De praktische gevolgen van zo’n stap zouden niet meteen zichtbaar zijn. De door hem beloofde muur zal er niet komen – meteen na afkondiging van de maatregel zal een stortvloed aan rechtszaken aangespannen door politieke tegenstanders en benadeelde landeigenaren het voorstel voor jaren, mogelijk zelfs decennia, onder de rechter houden. Dat wil echter niet zeggen dat het zonder gevolgen zal blijven. De Amerikaanse grondwet heeft geen equivalent van het Weimarse artikel 48, maar door dit precedent zal er voortaan wel een bestaan. De verleiding om van die nieuwe macht gebruik te maken zal voor Trump en zijn opvolgers vrijwel zeker te groot blijken.

De instabiliteit van Weimar zal vanaf dan ook het Amerikaanse constitutionele bestel aanvreten. En daarmee vrijwel zeker de roep om een eigen Amerikaanse versie van de Ermaechtigungsgesetz doen toenemen. De roep om dergelijke extreme daadkracht klinkt nu al regelmatig op de presidents eigen politieke zender Fox News. Eerder deze week riep Fox anchor Lou Dobbs Trump op om een noodtoestand uit te roepen en “de recalcitrante krachten van links weg te vagen“.

Kan het bij deze ene keer blijven, zoals de Congressionele GOP lijkt te hopen? Misschien. Maar is er iemand die gelooft dat Trump het middel niet nog eens zal inzetten als de gelegenheid zich aandient? Hoop is geen solide strategie, al helemaal niet als het om de bescherming van de grondwet gaat. De tijd voor verzet is niet na deze eerste keer maar nu. Als het precedent eenmaal is geschapen, is het te laat.