Wie zijn de sjiieten? Waar ging het conflict tussen de soennieten en sjiieten eigenlijk over? Waarom is de sjiitische islam vooral zo sterk in Iran? En wie is de Mahdi? 

 

Ali ibn Aboe Talib, de vierde kalief

Fitna

Mohammed (570-632), de profeet van de islam, verenigde de Arabische stammen en stichtte een nieuwe wereldreligie. Na de dood van Mohammed verspreidde de islam zich dankzij militaire veroveringen over een groot deel van de wereld. Het Perzische Rijk (het huidige Iran) werd veroverd, het Byzantijnse Rijk werd gehalveerd en ook Spanje kwam in islamitische handen.

De profeet werd na zijn overlijden opgevolgd door zijn schoonvader Abu Bakr, de eerste kalief. Sommige moslims waren van mening dat Mohammeds neef en schoonzoon Ali kalief had moeten worden. Zij waren echter in de minderheid. Toen Ali een kleine vijfentwintig jaar later eindelijk kalief werd verzetten Mohammeds weduwe Aïsja en de gouverneurs Moe’awija van Syrië en ‘Amr ibn al-‘As van Egypte zich tegen hem. De Eerste Fitna brak uit.

Ali wist het leger van Aïsja te verslaan in de Slag van de Kameel, maar de confrontatie met Moe’awija bleef onbeslist. De soldaten van Moe’awija hadden Koranteksten aan hun speren gebonden. Als de troepen van Ali hen zouden doden zouden zij hiermee de Koran ontheiligen, was de gedachte. Ali sloot vrede, maar verloor steeds meer macht. Ook de Kharijieten keerden zich tegen hem, fanatieke sektariërs die de vierde kalief aanvankelijk hadden gesteund. In 661 werd Ali in de moskee van Kufa vermoord door een Kharijiet terwijl hij aan het bidden was. Ali’s zoon Hassan had geen behoefte aan een nieuwe fitna en ging ermee akkoord dat Moe’awija kalief werd.

Moe’awija was de eerste kalief van de Omajjaden-dynastie, die tot 750 aan de macht bleef en het Arabische Rijk enorm wist uit te breiden. Niettemin was de machtspositie van de Omajjaden wankel. Een groep moslims was van mening dat Hoessein, de zoon van Ali en kleinzoon van Mohammed, eigenlijk recht had op het kalifaat. Zij werden Shi’at Ali, de partij van Ali genoemd. Hier is het woord sjiiet van afgeleid.

Toen Moe’awija in 680 overleed liet Hoessein, de jongere broer van Hassan, zich door zijn aanhangers overhalen om naar Kufa te reizen, om zich tot kalief te laten verkiezen. Hoessein wist Kufa echter nooit te bereiken. De troepen van Yazid, de zoon van Moe’awija, overvielen Hoessein en zijn gevolg bij Karbala. Iedereen werd uitgemoord. Yazid wist het kalifaat voor zijn familie veilig te stellen. De dood van Hoessein en zijn gevolg wordt elk jaar door de sjiieten herdacht tijdens Asjoera, dat op 10 muharram plaatsvindt. Sjiieten eren Hoessein en zijn gevolg als martelaren. Sjiieten houden optochten waarbij ze een lijkbaar dragen en mannen zichzelf slaan, de islamitische variant van de flagellanten zeg maar.

 

Sjah Ismaël I

De Safawieden

Enkele belangrijke islamitische dynastieën waren sjiitisch. Dit waren onder andere de Fatimiden (909-1171, genoemd naar Fatima, de dochter van Mohammed en vrouw van Ali) in Egypte en de Safawieden (1501-1722) in Iran. Dankzij de Safawieden werden de Perzen, die als gevolg van de Arabische veroveringen tweederangs burgers waren geworden, weer baas in eigen land. De Safawieden en de Iraanse dynastieën die na hen kwamen spiegelden zich aan de pre-islamitische koningshuizen van Iran: de Achaemeniden en de Sasaniden. De Safawieden bleven moslim, maar ze gebruiken het sjiitische geloof om zich tegen de Arabieren af te zetten. Voor de Safawieden waren er ook sjiitische Arabische rijken geweest, maar dankzij Safawieden werden Perzen en sjiieten vrijwel synoniem met elkaar.

Sjah Ismaël I, de stichter van de Safawieden-dynastie, dwong zijn islamitische onderdanen om sjiitisch te worden. Soennitische moskeeën werden verwoest en sjiitische moskeeën vervloekten (rafdh) elke dag ritueel de eerste drie kaliefen – Abu Bakr, Omar en Oethman – en de metgezellen van de profeet. De eerste drie kaliefen zouden ten kalief zijn geworden en Ali dus van zijn rechtmatige leiderschap hebben beroofd. Ook werden op bevel van de sjah soennitische gelovigen die zich niet wilden bekeren tot de ‘ware’ islam ter dood gebracht en de grafmonumenten van soennieten vernield en onteerd. Het Ottomaanse Rijk, na de verovering van de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel in 1453 een wereldrijk, was hierover zeer ontstemd. Beide rijken voerden twee eeuwen lang oorlog met elkaar.

Ook na de val van de Safawieden bleef Perzië sjiitisch, hoewel het fanatisme van Ismaël wegebde. In 1979 kwamen de zeloten echter weer aan de macht, toen ayatollah Khomeini de macht overnam van de laatste sjah.

Mahmoud Ahmadinejad

Mahmoud Ahmadinejad

Twaalfde imam

De sjiitische islam bestaat uit meerdere stromingen. De belangrijkste stroming is die van de Twaalfders, die in Iran staatsgodsdienst is. De Twaalfders geloven dat na Mohammed twaalf imams kwamen (dit waren onder andere Ali en Hoessein, uiteraard staan Abu Bakr, Omar en Oethman niet in dit rijtje). De twaalfde imam, Mohammed al-Mahdi, verdween echter plotseling, aldus het verhaal. Hij zal op de Dag des Oordeels zal wederkeren, als de sjiitische Messias. Jezus trouwens komt dan ook terug en samen zullen zij de islamitische Antichrist, de Masih ad-Dajjal, bestrijden.

Dit apocalyptische denken, dat je ook bij evangelische christenen terugziet, maakt radicale Twaalfers extra fanatiek. Mahmoud Ahmadinejad, van 2005 tot 2013 president van Iran, flirtte met zulke ideeën. Hij werd door het Westen daarom als een ongeleid projectiel gezien die de wereld misschien in een oorlog zou kunnen storten. De ayatollahs, uiteraard ook zeer conservatief maar toch wat bedaarder, remden Ahmadinejad gelukkig af.

 

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons

 

De verraden revolutie