De val van de Muur was zonder meer een vormend moment voor Generation X. Maar was het ook een omslagpunt?

Een paar weken geleden stond op deze plek een prachtig essay van de hand van de jonge historicus Geerten Waling. Het was, behalve een schets van zijn intellectuele Werdegang, vooral ook een generatiedocument. Het beschreef de vormende collectieve momenten van de Nederlandse versie van Generation Y, de generatie die volwassen werd na 9/11. Waling schetste hoe de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh aanvankelijk langs hem afgleden maar hem tijdens zijn groei naar intellectuele volwassenheid bleven achtervolgen, als iets waarmee hij moreel en intellectueel in het reine moest proberen te komen. Dat proces veranderde hem, zoals het zijn hele generatie veranderde.

Zelf ben ik lid van een eerdere generatie: het geboortecohort 1965-1980, ook wel Generation X genoemd. Ons vormend moment was het lange revolutiejaar 1989, met de val van de Muur als symbolisch hoogtepunt. Het was een scharnierpunt in de moderne geschiedenis, het sluitstuk van een korte eeuw waarin democratie en totalitarisme vochten om suprematie (1917-1989). De Sovjet Unie zou nog een paar jaar doorstrompelen. De Chinese Communistische Partij wist het revolutiejaar zelfs te overleven. Maar met de machtsaanspraak van het communisme was het na 1989 definitief gedaan.

 

generationX

Generatie X

De impact op de wereld waarin Generation X leefde was dus onmiddellijk en totaal. Toch was het effect op deze generatie zelf veel minder dramatisch dan je zou verwachten. Dat had alles te maken met de bijzondere kenmerken van deze generatie: individualistisch, materialistisch en sceptisch ten opzichte van elke vorm van autoriteit – vooral de overheid.

Weelde

Opgroeien in de jaren tachtig betekende ogenschijnlijk opgroeien in een sfeer van crisis. Generation X was de eerste die collectief moest leren omgaan met het fenomeen echtscheiding. Waar ze geborgenheid hadden moeten vinden, in het eigen gezin, vonden de leden van deze generatie vooral onzekerheid. De dreiging van een kernoorlog was op zich niet nieuw – in de jaren vijftig was de angst voor de Bom waarschijnlijk nog groter. Toch leek het in de vroege jaren tachtig onmogelijk te wennen aan de permanente dreiging van een nucleair Armageddon. Het werkte op allerlei manieren door in het dagelijks leven en in de populaire cultuur (“Voordat de bom valt”): je was voor of tegen eenzijdige ontwapening, voor of tegen kernenergie, voor of tegen de NAVO. Het was natuurlijk een schijnverdeeldheid – we hadden er sowieso geen invloed op en als we die wel hadden gehad, zouden we ongetwijfeld allemaal die kernbommen nog vandaag hebben afgeschaft (mits de tegenstander dat ook deed uiteraard. Weet u meteen waar ik stond in dit grote debat) – maar op schoolpleinen en in huiskamers werd deze Lilliput versus Blefuscu tegenstelling buitengewoon serieus genomen. Economisch kampte ons land met de gevolgen van de stagflatiecrisis van de late jaren zeventig. Saneren was het politieke woord van het decennium, een soort financieel zelfkastijdingsbeleid uitgevoerd door de vleesgeworden zuinigheid Onno Ruding. Op milieugebied leek alles vervuild, van de grond waarop we leefden (Lekkerkerk) tot de regen die uit de lucht viel (dat zure regen niet werkelijk regen was leerden we pas later, toen het allang geen probleem meer was).

Generation X was de eerste die collectief moest leren omgaan met het fenomeen echtscheiding. Waar ze geborgenheid hadden moeten vinden, in het eigen gezin, vonden de leden van deze generatie vooral onzekerheid.M

Toch was het bepaald geen kommer en kwel om toen op te groeien. Het was in materiële zin sowieso veel rijker dan de jaren zeventig, toen je als kind alleen afdankertjes droeg en het hele leven oranjebruin gekleurd leek. Computers deden hun intrede, net als rekenmachines, kabeltelevisie, fast food restaurants, BMX-fietsen en walkmen. Waar de televisie van de jaren zeventig net zo oranjebruin oogde als het dagelijks leven, lieten in de jaren tachtig Amerikaanse soaps als Dallas en Dynasty het massaal kijkende publiek in gouden weelde baden. Het waren wegbereiders voor de welvaart tot standaard verheffende commerciële televisie die eind jaren tachtig zijn intrede deed (Joop van den Endes mislukte sterrenzender TV 10 en het wel geslaagde RTL-Véronique).

Scheiden deed ongetwijfeld lijden, maar zoals Jason Mraz (geboortejaar 1977) uitlegde in Love for a child had het voor de betrokken kinderen soms ook voordelen: “Kinda nice to work the floor since the divorce, I’ve been enjoying both my Christmases and my birthday cakes.” Het ontbreken van vaste familiestructuren gaf Generation X in het dagelijks leven een vrijheid waarvan voorgaande generaties tieners alleen maar konden dromen. Die éne overgebleven ouder had het immers veel te druk met (financieel) overleven om nog effectief ouderlijk gezag te kunnen uitoefenen. Het verklaart mede de stormachtige groei in de jaren tachtig van de puberzender Veronica, die met “rebelse” en “taboe doorbrekende” programmering – hoofdzakelijk over seks – de naar vrijheid hunkerende jongeren op hun wenken bediende.

Glasnost en Perestrojka

Ronald Reagan bij de Brandenburger Tor

Ronald Reagan bij de Brandenburger Tor

Die hunkering naar vrijheid strekte overigens verder dan het enkel carnale. Toen halverwege de jaren tachtig de stemming in het Koude Oorlog conflict omsloeg, werd het ook steeds vanzelfsprekender om te dromen van een wereld waarin oude grenzen niet langer een belemmering vormden. Het spectaculaire einde van het decennium kwam daardoor voor Generation X niet als een totale verrassing: als mogelijkheid bestond het allang in hun voorstellingsvermogen. Voortekenen dat er iets te gebeuren stond, waren er al sinds het aantreden van de nieuwe Sovjetleider Michaël Gorbatsjov. Gesprekken tussen de Amerikanen en de Russen leken opeens serieus te worden. Er werd openlijk gespeculeerd over afbouw van het nucleair arsenaal. Reagan durfde op Reykjavik zelfs een volledige afschaffing van kernwapens voor te stellen. Dezelfde Reagan speculeerde in 1987 bij de Brandenburger Tor openlijk over het openen van de Muur (“Tear down this wall!”). En waarom ook niet? Gorbatsjov gaf immers zelf toe dat het communisme in huidige vorm zijn langste tijd had gehad. Waarom had hij anders Perestrojka nodig om de logge Russische staatseconomie te hervormen? Alle grappen die we hoorden over Russische tractorproductie en recordoogsten bleken dus gewoon waar.

Perestrojka bevestigde Generation X ook meteen in het vermoeden dat het hele politieke debat tussen Oost en West uiteindelijk maar om één ding ging: welvaart. En wie hadden er auto’s, koelkasten, computers en vakanties naar verre oorden? Precies. Dit was overigens een opvatting die in de tweede helft van de jaren tachtig breed werd gedeeld onder Generation-Xers, ongeacht of je nu linkse of rechtse voorkeuren had. Geloven in de gelijkwaardigheid van beide systemen was er niet langer bij. Communisme stond eenvoudigweg te ver af van hun individualistische normen.

Schabowksi

Vanuit het Russische centrum verspreidden de schokgolven van Glasnost en Perestrojka zich met onvermijdelijke kracht over de Oost-Europese periferie. De Poolse Communistische Partij nam begin 1989 het besluit om de staat van beleg op te heffen en semi-vrije verkiezingen toe te staan waaraan ook de tot dan verboden vakbond Solidariteit deel mocht nemen. De Hongaarse Communistische Partij ging nog een stap verder door de komst van een officiële meerpartijendemocratie aan te kondigen. En passant opende het Hongaarse Politbureau ook de grens met Oostenrijk, zodat voor wie dat wilde de trek naar het vrije westen opeens mogelijk was. En dat waren er honderdduizenden. Deze spontane volksverhuizing zorgde voor toenemende druk op de behoudzuchtiger regimes in Praag en Oost-Berlijn.

De val van de Muur

De val van de Muur

Die laatsten zouden uiteindelijk als eerste door de knieën gaan. In een surrealistische persconferentie las het Politbureaulid Günter Schabowski op 9 november een korte verklaring voor waarin hij aankondigde dat de Muur geopend zou worden. Eigenlijk had het de volgende dag pas moeten gebeuren, maar Schabowski had het besluit niet goed gelezen en maakte er maar ‘met onmiddellijke ingang’ van. Gevraagd door een van de aanwezige journalisten of dit de val van de Muur betekende, antwoordde hij dat daarvan absoluut geen sprake kon zijn. Daarvoor zouden immers eerst “ingrijpende ontwapeningsmaatregelen” in West-Europa nodig zijn – alsof hij op dat of enig ander punt nog iets te eisen had. De hele opening van de Muur voltrok zich overigens als een farce. Grensbewakers hadden, anders dan Schabowski, het besluit wel goed gelezen en weigerden aanvankelijk de toegestroomde bevolking de doorgang naar het westen. De grens zou immers pas een dag later opengaan. Mensen moesten maar naar huis gaan en morgen terugkomen. Maar het volk liet zich niet meer wegjagen en eiste dat de grens openging: “Aufmachen! Aufmachen!”. Uiteindelijk werd de druk op de grensposten zo groot dat de Muur openging: eerst op een kier, daarna wagenwijd. Maar nog diezelfde avond stroomden de Oost-Berlijners met tienduizenden er doorheen.

Het volk liet zich niet meer wegjagen en eiste dat de grens openging: “Aufmachen! Aufmachen!”. Uiteindelijk werd de druk op de grensposten zo groot dat de Muur openging: eerst op een kier, daarna wagenwijd.

Government IS the problem

Ik kan me herinneren hoe ik dat jaar regelmatig ‘s avonds aan de buis gekluisterd zat. De beelden getuigden van de plotselinge kwetsbaarheid van voorheen onneembaar geachte vestingen: de Poolse junta, de Oost-Duitse gerontocratie, de Tsjechoslowaakse geheime dienst. De eerste les van Die Wende was dat overheden veel minder machtig waren dan ze ons wilden doen geloven. Op beslissende momenten, zoals op 9 november, bleken ze zelfs ronduit incompetent (“Absolute Kopflosigkeit” noemde de gepensioneerde Stasichef Markus Wolf het optreden van zijn voormalige collega’s op 9 november. Als het aan hem lag, was de Muur uiteraard nooit geopend). Het sloot aan bij de boodschap die de Amerikaanse president met wie Generation X opgroeide, Ronald Reagan, in al zijn toespraken liet doorklinken: “In this present crisis, government isn’t the solution to our problem – government IS the problem.” De sociaaldemocratie, die de jaren tachtig grotendeels vanaf de zijlijn had beleefd, zou in de jaren negentig pas terugkeren naar het centrum van de macht toen ze met een beleidsagenda kwam die deze afkeer van overheidsalmacht erkende (Bill Clintons “The era of big government is over”).

Tegelijkertijd vervulden de beelden van demonstrerende massa’s ons met een besef van de onoverwinnelijkheid van het menselijk verlangen naar vrijheid. De rinkelende sleutelbossen op het Wenceslasplein en de wild in het rond vliegende kogels in Timisoara getuigden op hun manier allebei van dezelfde oermenselijke wil tot zelfbeschikking. En welvaart, dat ook. Het eerste wat Oost-Berlijners deden toen de Muur openging, was optrekken richting Kurfürstendamm om zich te vergapen aan Mercedessen en Big Macs. Het is een andere les die wel aan Generation X was besteed: vrijheid en welvaart gaan hand in hand.

Wende, geen omslag

De val van de Muur was zonder meer een evenement van wereldhistorische betekenis. Toch was er geen sprake van een Wende in het denken van Generation X. In tegendeel, de val van de Muur bevestigde vooral wat ze al wisten of in ieder geval vermoedden, over de menselijke natuur, over politiek en over de ultieme doelen in hun levens. Toen Francis Fukuyama een paar jaar later schreef over Het Einde van de Geschiedenis en speculeerde over de onvermijdelijke overwinning van vrijheid en welvaart, knikten ze instemmend. Zo was het, en zo zou het ook altijd blijven, blijkens de uitbundig vrij en welvarende jaren negentig. Uit die droom zouden ze uiteindelijk met een knal ontwaken dankzij dat andere wereldhistorische evenement in de afgelopen vijfentwintig jaar: de aanslag op de Twin Towers.