Morgen 71 jaar geleden vielen de Geallieerden eindelijk West-Europa binnen. Na de Duitsers eerst uit Noord-Afrika te hebben verdreven, wilde Churchill Europa via Sicilië en Italië – ‘the soft underbelly of Europe’ – bevrijden. Stalin, die zeer zware verliezen leed, vond de opmars door Italië te lang duren.

Hij commandeerde, bedelde en bedreigde de westerse Geallieerden al sinds juni 1941 een noordelijker front in Europa te openen. Niet onterecht, want Stalin was bezig de grootste invasie ooit tegen te houden. Operatie Barbarossa stuurde drie miljoen manschappen zijn kant op. Churchill stelde zolang uit als hij kon. Maar vanaf 1943 was het uitblijven van een aanval op noordelijk Frankrijk niet langer houdbaar. Dan wordt Operation Overlord in gang gezet. Dat is de operatie die we allemaal kennen, maar Overlord had een dubbelganger. Een dubbelganger die alleen de de hoogste Britse militairen en hun Duitse tegenhangers kenden: Operation Bodyguard, de ultrageheime misleidingsstrategie die de invasie van West-Europa een succes maakte.

De principes van misleiding

Geen van de strijdende partijen was zo goed in counterintelligence, misleiding en codekraken als de Britten. De tegenwoordig alom spionerende Amerikanen moesten deze belangrijke sleutels tot militair succes tijdens de Tweede Wereldoorlog uitvinden. In de jaren twintig en dertig, bijvoorbeeld, lazen zo’n beetje alle westerse landen mee met de slecht gecodeerde berichten die Amerikaanse ambassadeurs en militairen naar elkaar stuurden. Niet in de laatste plaats de Britten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Britten hun ervaring en bouwden die uit.

We kennen allemaal de even arrogante als briljante bevelhebber Bernard Law Montgomery, maar wat betreft het winnen van de oorlog was luitenant-kolonel Dudley Clarke even belangrijk als de veldmaarschalk. Het is Dudley die de Duitsers steeds op het verkeerde been zet en Montgomery in staat stelt daarvan te profiteren.

Dudley slaagt erin ‘decoy’ te verweven met het operationeel-militaire. Hij werkt vanuit drie principes. Ten eerste, elke militaire operatie moet een misleidende tegenhanger hebben. Dus de Britten voorzagen elke aanval van een verzonnen complement, met echte radioberichten, echte stafkaarten die de Duitsers ‘toevallig’ in handen kregen en verplaatsingen van troepen. Ten tweede moet zo’n misleidingsoperatie altijd uitgaan van wat de vijand toch al dacht te weten. De misleiding moet geloofwaardig zijn en inspelen op verwachtingen bij de tegenstander – om die dan te verrassen. Ten derde moet de vijand op zo’n manier misleid worden dat hij niet alleen valse informatie heeft, maar daadwerkelijk handelt naar die informatie. Het is niet genoeg om de verwachting te hebben dat Montgomery daar en daar aanvalt, het gaat erom dat de Duitsers hun troepen daadwerkelijk verplaatsen.

De uitvoering

‘In war-time, the truth is so precious that she should always be attended by a bodyguard of lies,’ aldus sprak Winston Churchill geheel in de traditie van Britse misleiding. Een front in West-Europa was onontkoombaar. Het doel van Operation Bodyguard was de Duitsers te misleiden wanneer, hoe sterk en waar ze de Geallieerde invasie konden verwachten. De Pas de Calais zou het zwaartepunt van de overzeese aanval zijn, dat was wat de Duitsers moesten geloven, zodat hun troepen nabij Calais en niet in lagergelegen Normandië gestationeerd zouden zijn. De landingen in Normandië verrasten de Duitsers volkomen en het duurde zeven weken (!) voordat Hitler toestemming gaf om versterkingen vanuit Calais te laten afzakken naar de oprukkende Geallieerden. De strategische verrassing van Operation Overlord was compleet.

Hoe kregen de Geallieerden en vooral de Britten dat voor elkaar? Door Dudleys principes te volgen. Kosten noch moeite werden gespaard om de indruk te wekken dat de landingen bij Calais zouden plaatsvinden. In Zuid-Engeland en Schotland werden neplegers opgetuigd. Vanuit een vliegtuig waren de concentraties van troepen en materieel niet van echt te onderscheiden. Toch waren bijvoorbeeld alle landingsvaartuigen nep, opgetrokken uit hout en canvas en opgeblazen als springkussens. Daarnaast werden deze neplegers voorzien van echte radioberichten die door de Duitsers onderschept konden worden. De Geallieerden wisten dat de Duitsers de Amerikaanse generaal George S. Patton als hun beste opponent beschouwden en daarom werd deze – geheel tegen zijn zin – bevelhebber gemaakt van een niet-bestaand Amerikaans leger. De misleiding werkte doordat ze inspeelde op Duitse verwachtingen, want de Geallieerden zouden volgens hen alleen hun beste generaal de invasie laten leiden.

Daarnaast waren de Britten erin geslaagd niet sommige, niet de meeste, maar alle Duitse spionnen in Engeland te ontmaskeren én te draaien. Die werkten nu allemaal voor de Britten en stuurden hun voormalige Duitse meesters berichten die ze ingefluisterd kregen vanuit Londen. Soms werd daarbij hoog spel gespeeld: de Duitsers kregen voortdurend te horen dat de landingen bij Calais zouden plaatsvinden, maar om de gedraaide spionnen geloofwaardig te houden, lieten de Britten ze af en toe de waarheid vertellen. Zo was de Duitsers verteld dat Calais een afleidingsmanoeuvre was en dat de daadwerkelijke landingen in Normandië zouden plaatsvinden. Niet alleen was het toen al te laat om de verdedigingen daar te versterken, Hitler wilde er ook niets van weten.

Overschaduwd door Overlord

Er was een reden voor Hitlers doofheid. Hij was al eerder volkomen misleid door een Brits plan, Operation Mincemeat. Deze operatie moest de Duitsers doen geloven dat de tegenstander vanuit Noord-Afrika in Griekenland en Sardinië zou landen. Dit lukte, mede doordat de Geallieerden zover gingen als het lijk van een officier in zee dumpen in de hoop dat het zou aanspoelen in Spanje, wat gebeurde. De pols van de dode officier was geboeid aan een koffer met daarin zogenaamde geheime informatie over de landingen op Sardinië en Griekenland. De Duitsers namen de informatie ‘at face value’.

Het succes van Operation Mincemeat werkte echter door in Normandië. Na de landingen vinden de Duitsers daadwerkelijk zeer geheime documenten waarin de geplande opmars van de Geallieerden beschreven staat. Hitler, in verlegenheid gebracht door Mincemeat, wil er niets van weten – een onwaarschijnlijk geluk voor de Geallieerden.

Eigenlijk was Operation Overlord twee keer groter dan we denken. Meer dan de helft van de invasie was namelijk de dubbelganger Bodyguard. Die stelde de Geallieerden in staat een brug te slaan tussen Engeland en Frankrijk. Honderdduizenden manschappen en materieel stroomden daarna bezet Europa binnen. Op D-Day verloren de Geallieerden ongeveer tienduizend mensen. Zonder Operation Bodyguard waren dat er die dag ongetwijfeld meer geweest. Om nog maar te zwijgen van de verliezen daarna, het succes van Operation Overlord en het verloop van de oorlog.