Russisch-Turkse deal over bouw gaspijplijn zou calculaties over energieleverantie Zuid-Europa diepgaand beinvloeden. Maar er resteren nog enkele forse financiele en regelgevingobstakels.

President Vladimir Poetin en zijn Turkse collega Recep Tayyip Erdogan hebben vorige maand in Istanboel een intergouvernementeel akkoord ondertekend over de Turkish Stream pijplijn. Het is een akkoord met een lange voorgeschiedenis. De oorspronkelijke plannen voor de pijplijn, die volgens plan onder de Zwarte Zee via Rusland naar Turkije zal lopen, dateren uit december 2014 toen Poetin een streep zette door het Southern Stream project. Southern Stream had eveneens onder de Zwarte Zee moeten lopen, in dit geval via Bulgarije, Servie, Hongarije en Slovenie naar Oostenrijk. Inmiddels is deze route dus vervangen door die van Turkish Stream.

De gaspijplijn heeft sinds de lancering van het idee met meerdere tegenslagen te kampen gehad. Turkije en Rusland konden het om te beginnen lang niet eens worden over de korting waartegen de Turken gas uit deze nieuwe bron konden betrekken. Toen in november van vorig jaar een Turkse straaljager een in het Turkse luchtruim vliegend Russisch gevechtsvliegtuig neerschoot, werd het project voor onbepaalde tijd opgeschort. Door de recente verbetering in de betrekkingen tussen beide landen is het project weer vlotgetrokken.

Wat zijn de strategische gevolgen van het akkoord, rekening houdend met het verlangen aan de kant van de EU om zichzelf op termijn minder afhankelijk te maken van Russisch gas? Het lijkt erop dat Poetin de door de Russische staat gecontroleerde gasreus Gazprom proberen een precedent te scheppen om zo de toekomstige gasleverantie via de door de EU geplande Southern Gas Corridor te bemoeilijken.

FROM RUSSIA WITH (HALF THE AMOUNT OF) GAS

Originally, Turkish Stream was to have a total capacity of 63 billion cubic metres (bcm), consisting of four parallel pipelines each with a capacity of 15.75 bcm. In October 2015, however, Gazprom announced that it would halve the capacity of the Turkish Stream pipeline, attributing the change of mind to the planned expansion of the Nord Stream pipeline which runs between Russia and Germany under the Baltic Sea.

In reality, however, the third and fourth line of Turkish Stream were hopelessly unrealistic from the outset: there simply is not enough demand for gas in the region to support the construction of a 64 bcm-large pipeline. Moreover, doing so would have required additional agreements between Gazprom and the EU. Although Gazprom chairman Alexey Miller is right to point to the trade-off between Nord Stream and Turkish Stream, there was more to the decision to halve the pipeline’s capacity than met the eye.

THE AGREEMENT

Het oktoberakkoord verplicht Rusland en Turkije tot de aanleg van twee deelroutes van de pijplijn. Een is bedoeld voor de Turkse thuismarkt, de ander zou moeten doorlopen naar Zuid-Oost Europa. Poetin claimde na besprekingen met Erdogan dat er een akkoord was bereikt voor de berekening van prijskortingen op geleverd gas. Details blijven echter schaars. Volgens de Russische minister van Energie Alexander Novak hebben Gazprom en de door de Turkse staat beheerde olie en gasmaatschappij BOTAS opdracht gekregen om met preciezere berekeningen te komen.

Het gaspijplijnakkoord heeft niet het effect van een onmiddellijke coup in de Europese gasmarkt. De eerste tak van de Turkish Stream pijplijn zal hooguit de bestaande 14 bcm per jaar vervangen die nu via de Trans-Balkan pijplijn via Oekraine, Moldavie, Roemenie en Bulgarije gas naar Turkije pompt. Deze eerste tak is dus niet in staat om te voldoen aan de groeiende Turkse vraag naar gas. Er wordt ook geen extra gas naar Europa gepompt. Het doel is eerder dat wat ook moet worden bereikt met de Nord Stream verlenging: de Oekraiense gas transit route uitschakelen door Europese klanten direct afhankelijk te maken van Russische leverantie. Alle aanvullende leveranties zullen via de tweede tak van Turkish Stream moeten komen.

STRATEGISCHE IMPLICATIES VOOR EUROPA

Problemen zullen zich snel genoeg voordoen wanneer het resterende overschot van de tweede 15.75 bcm capaciteit pijplijn richting Zuid-Oost Europa moet worden vervoerd. Volgens Europees recht is het niet toegestaan dat een enkel bedrijf eigenaar en exploitant is van een pijplijn die tot voorbij Griekenland buiten de Unie loopt. Toegang tot de pijplijn voor derde partijen is essentieel.

Gegeven het feit dat de Trans-Adriatic Pipeline (TAP) – een pijplijn die onderdeel vormt van de EU’s Southern Gas Corridor – niet toegankelijk is voor Gazprom, hebben de Russen geen andere keus dan gebruik te maken van de Italie-Turkije-Griekenland (ITGI) Interconnector pijplijn. Die heeft een 25-jaars vrijstelling voor gebruik door derde partijen, en zou tot 8 bcm aanvullende capaciteit kunnen opleveren als hij wordt gekoppeld aan de geplande offshore sectie van ITGI die loopt naar Italie, de zogeheten ITGI-Poseidon.

Dit is waar het echt interessant wordt voor Europa. Als we capaciteiten vergelijken, zien we dat de TAP pijplijn 10 bcm aanvankelijke capaciteit aan gas kan leveren vanuit Azerbeidjan. In de toekomst kan dat mogelijk worden uitgebreid naar 20 bcm als aanvullende bronnen beschikbaar komen, bijvoorbeeld uit Turkmenistan of Iran.

Gazprom wil zijn 8 bcm aan gas graag via Turkish Stream naar Zuid-Oost Europa verschepen. Het heeft er alle schijn van dat Rusland andere leveranties onmogelijk wil maken om zo een gat te slaan in de Southern Gas Corridor.

Of deze strategie succes gaat hebben, valt nog te bezien. Het is in ieder geval wel duidelijk dat Gazprom bezig is om de druk op de EU’s diversificatieplannen te vergroten door alle leveringen van meer dan de huidige afgesproken 10 bcm uit Azerbeidjan te blokkeren.