Grimbert Rost van Tonningen over CETA, het handelsverdrag tussen de EU en Canada. Waarom lagen de Walen dwars? En hoe belangrijk is CETA voor Nederland?

 

Aan wurgende democratisering ontsnapt?

Premier Trudeau komt dan toch nog naar Europa, nadat de ondertekening van het CETA handelsverdrag tussen Canada en de EU donderdag was geannuleerd. De Waalse provincie, bijgestaan door het Frans sprekende Brusselse gewest en de Belgisch-Duitse mini-gemeenschap, had signering tegengehouden, maar ging na veel aandrang alsnog akkoord. Vandaag vindt de feestelijke ondertekening plaats. Even leek het erop dat pakweg 3 tot 4 miljoen inwoners konden bepalen welke handelsrelatie voor 500 miljoen inwoners al dan niet goed was.

De Walen hadden grote bezwaren tegen internationale arbitrage bij CETA, die de lokale rechters bij handelsgeschillen buitenspel zou zetten. Tevens waren ze beducht dat vooral hun kleine boeren van de kaart zouden worden geveegd door de veel grotere en efficiëntere Canadezen. De voornaamste toezegging is nu – in een aparte bijlage – dat de werkwijze van het arbitrage instituut, voordat het verdrag in werking treedt, eerst wordt voorgelegd aan het Europese Hof. De EU is even ontsnapt aan een gigantische blamage.

Eens maar nooit weer?

CETA zou wel eens het laatste handelsverdrag kunnen zijn dat EU ooit sluit, somberde voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk nog een week geleden. Aan het handelsakkoord tussen EU en Canada was ruim vijf jaar gewerkt. De regeringen van alle lidstaten van de EU waren voor, inclusief de Belgische federale regering. In feite blokkeerde dus een provincie de hele procedure voor 28 EU landen en Canada. Ter illustratie van het absurde: 0,19 procent van de 500 miljoen EU-inwoners heeft op de huidige Waalse regering gestemd, nog geen miljoen mensen.

Democratisering bij handelsverdragen in de EU is door onderlinge afspraken zover doorgevoerd, dat alleen als alle parlementen van lidstaten instemmen het verdrag getekend kan worden. Men noemt dit in vakjargon een gemengd verdrag.

Bij België ligt deze instemmingsplicht zelfs op deelstatenniveau, omdat handel hun competentie is. De Canadese minister Christia Freeland had de besprekingen vorige week afgebroken. Ze deelde mee dat ze verdrietig was. Hoewel Canada en Europa veel waarden delen en haar land een vriendelijk land is is er op deze manier met de EU geen zaken meer te doen. Er zal inderdaad iets drastisch in de te volgen procedure moeten veranderen, zoveel is duidelijk, wil de EU nog kunnen functioneren.

Wat is CETA?

Door CETA wordt het voor Canadese en Europese bedrijven makkelijker om producten en diensten aan elkaar te verkopen door verreweg de meeste importtarieven af te schaffen.

Maar het CETA-verdrag gaat verder. Zo is bijvoorbeeld afgesproken om de douaneprocedures te versimpelen, waardoor goederen makkelijker kunnen worden verscheept. Nu moeten buitenlandse bedrijven vaak aan strengere regels voldoen, zodat landen hun eigen ondernemingen kunnen beschermen. Met CETA wordt dat dus afgeschaft. En daar ligt een deel van de pijn.

Zijn alleen de Walen tegen?

De weerstand van sommige minderheden tegen CETA is groot. Alleen tegen TTIP hebben ze nog meer bezwaren. Deze minderheden zijn vaak nogal links. Het gaat om antiglobalisten en milieuorganisaties, maar ook om kleine ondernemers, vooral boeren. Deze boeren zijn bang dat onze voedselveiligheid in gevaar komt en dat kleine bedrijven niet kunnen concurreren.

Ook in ons land bestaat die oppositie. Vorige week nog werd door zo’n 8000 mensen in Amsterdam tegen CETA gedemonstreerd. Greenpeace formuleert de bezwaren tegen TTIP, en dus eigenlijk ook tegen CETA als volgt:

  • Verboden producten op de markt. Hormoonvlees, chloorkippen, GMO’s en bepaalde zware bestrijdingsmiddelen die in Europa verboden zijn, zijn in de VS toegestaan. TTIP kan de markt voor deze verboden producten weer openen.
  • Afzwakking van Europese regels. In Europa geldt in principe dat middelen pas worden goedgekeurd als is aangetoond dat ze veilig zijn. Die procedures werken niet naar behoren, zo zitten we nog met veel schadelijke pesticiden en chemicaliën. Maar in de VS is het nog veel erger, want omgekeerd: in plaats van dat een bedrijf aan moet tonen dat een stof veilig is, moeten anderen aantonen dat een stof gevaarlijk is.
  • Nieuwe regelgeving gedwarsboomd. Het stellen van nieuwe regels, bijvoorbeeld een verbod op hormoon verstorende stoffen, wordt met TTIP lastiger. Amerikaanse bedrijven zullen zich hiermee mogen bemoeien en zullen nieuwe regels aanvechten.

Afgezien van het internationaal tribunaal – waar tegenstanders van de handelsverdragen tegen ageren omdat ze bang zijn voor de groeiende invloed, ook politiek, van multinationals – lijken al de genoemde problemen in het geval van CETA te zijn opgelost. Maar de duivel zit in de details. Niemand weet zeker dat alle betrokken parlementen straks ook het verdrag zullen ratificeren. Als die ronde aanvangt begint het EU-Brusselse pandemonium gewoon weer opnieuw.

Het EU dilemma

Als het door overmatige inspraak onmogelijk wordt nog handelsverdragen af te sluiten met andere grote wereldspelers verliest EU een van zijn belangrijkste kernwaarden.

Bovendien dreigt Europa dan de boot te missen om haar deel van wereldhandel op te eisen. Politieke tegenstellingen horen bij democratie. De EU-landen en de Europese Commissie moeten een nieuwe oplossing vinden om met oppositie om te gaan en toch zinnige besluiten te nemen.

Op zich heeft de Commissie de bevoegdheid om zelfstandig CETA-achtige overeenkomsten te sluiten. Zowel regeringsleiders als de commissie wilden echter een breed draagvlak. Ze maakten er daarom een ‘gemengd verdrag’ van, waarbij alle landen inspraak kregen. Commissievoorzitter Juncker wil nu in de toekomst vooraf precies weten wie verantwoordelijk is, maar dat is geen voldoende garantie tegen het opnieuw ontsporen van de besluitvorming.

De EU kampt met een duivels dilemma:

Als Brussel in de toekomst weer gebruik zal maken van de bevoegdheid handelsverdragen te sluiten zonder instemming van individuele landen, krijgt de EU wederom het verwijt naar het hoofd geslingerd een supranationale macht te zijn, een macht die zich niets aantrekt van de nationale regeringen. Daartegenover staat echter dat als de huidige inspraak voor alle lidstaten gehandhaafd wordt, de kans groot is dat er niets meer tot stand komt.

Hier wreekt zich de lafheid van Europese leiders om de noodzaak van handelsverdragen aan hun landgenoten vooraf duidelijk te maken. Premier Rutte zit daardoor nu met die hete aardappel bij het Oekraïneverdrag. Als TTIP wordt afgestemd dient zich de Brexit al aan. De Engelsen zullen het model van CETA zwaar laten wegen bij de komende onderhandelingen. Er liggen dus nog de nodige handelsverdragen op een akkoord te wachten.

De enige haalbare oplossing lijkt dat handelsverdragen in de toekomst een kwalitatieve tweed-derde meerderheid moeten verwerven van lidstaten, gemeten naar bewoners, die zij vertegenwoordigen. Als een land dat niet bevalt dan moet het maar uittreden.

Het alternatief is dat de EU een langzame dood sterft, met alle nadelen van dien voor onze welvaart. Het andere uiterste, namelijk een federatief Europa stichten – naar het voorbeeld van de Verenigde Staten van Amerika – is voorlopig onhaalbaar, bij gebrek aan voldoende draagvlak.

Hoe belangrijk is CETA voor Nederland?

Canada is een niet onbelangrijke economische partner van Nederland. In 2014 bedroeg de uitvoer naar dat land ruwweg 2,5 miljard euro, terwijl voor ongeveer 1,3 miljard euro werd geïmporteerd. Het wegvallen van tarieven zal bedrijven volgens insiders minimaal een half miljard (525 miljoen) euro op jaarbasis schelen. Tien procent daarvan, ongeveer 50 miljoen, zal de landbouwsector ten goede komen.

Al met al heeft CETA niet die omvang om er zoveel drukte over te maken. Nee dan wordt Brexit (de export naar Groot-Brittannië bedraagt jaarlijks zo’n 20 miljard euro) voor ons land heel wat belangrijker!