Saoedi-Arabië en Iran maken van hun machtsstrijd een oorlog die het hele Midden-Oosten bedreigt.

De Arabische leiders, bijeen in de Egyptische badplaats Sharm el-Sheikh, spraken dit weekeinde klare taal. Abdel Fatah al-Sisi, president en dictator van Egypte, liet er geen misverstand over bestaan dat de Arabische wereld staat tegenover een “ongekende bedreiging” van zijn “bestaan en identiteit”. Om deze dreiging het hoofd te bieden besloten Sisi en zijn collega staatshoofden een gemeenschappelijke strijdmacht in het leven te roepen.

Eindelijk actie, zou je denken, want dat de dreiging inderdaad existentieel van aard is, daar twijfelt niemand over. De chaos in post-Gadaffi Libië, de bloedige burgeroorlog in Syrië, de militaire successen van de Islamitische Staat in Irak: het is niet te vroeg als de Arabieren eindelijk wakker schrikken. Maar weinig is wat het lijkt in het Midden-Oosten en dus is het nauwelijks verbazingwekkend dat het object van de hervonden Arabische eensgezindheid niet IS, niet Al-Qaida, niet het oplossen van een humanitaire ramp is. Nee, de daadkracht van de leiders in Sharm el-Sheikh richt zich op… de Houthi’s.

Ansar Allah

De wie? Weinigen hadden tot vorig jaar gehoord van deze sjiitische minderheid in Jemen. ‘Houthi’ is een bijnaam die refereert aan de in 2004 gedode leider van de opstandige Ansar Allah (‘Helpers van God’) beweging, Hussein Badreddin al-Houthi. Pas toen in augustus vorig jaar zijn volgelingen de hoofdstad Sanaa veroverden, verkregen de sjiieten in Jemen internationaal bekendheid. Maar de meeste waarnemers lagen er niet van wakker: sinds tijdens de Arabische Lente president en lieveling van Washington Ali Abdullah Saleh werd afgezet, was nauwelijks bij te houden welke etnische of religieuze groep welk deel van Jemen onder controle had. En eerlijk is eerlijk, ook daar konden de meeste Midden-Oostenkenners niet warm of koud van worden, want Jemen was nu eenmaal niet meer dan Jemen, het armste land van het Midden-Oosten.

Wie wel slapeloze nachten overhielden aan de groeiende invloed van de Houthi’s aan hun zuidgrens waren de machthebbers in Riyad. De Saoedi’s zien de Zaidi-sjiieten in Jemen als stromannen van hun grote tegenstander in het schaakspel om de hegemonie in het Midden-Oosten: Iran. De bommenregen die de Saoedische luchtmacht – geholpen door een coalitie van een stuk of tien Arabische staten – vorige week liet vallen op de Houthi’s maakt van Jemen het derde front in de proxy-oorlog tussen de twee regionale grootmachten.

Volgens koning Salman bombarderen de Saoedi’s Jemen om er “stabiliteit, veiligheid en vrede” te herstellen. Als de situatie niet zo schrijnend was, zou deze uitspraak bij menigeen een schaterlach ontlokken.

In Irak leidt de Iraanse generaal Qassem Suleimani de strijd tegen de Islamitische Staat en zijn soennitische bondgenoten. Al wordt IS niet gesteund door het Huis Saoed zelf, de Iraniërs zien de jihadi’s wel degelijk als de soennitische bedreiging in hun achtertuin. De ideologie van de Islamitische Staat en het salafistische koninkrijk verschillen niet zo veel, terwijl vast staat dat rijke burgers en instellingen in Saoedi-Arabië IS royaal financieren. Om nog maar te zwijgen over de duizenden Saoedische vrijwilligers die de rijen van de jihadisten in Irak en Syrië vullen. In dat laatste land staan Teheran en Riyad als kemphanen tegenover elkaar in een steeds openlijkere confrontatie. Iran doet er alles aan bondgenoot Bashar al-Assad in het zadel te houden met geld, wapens en in toenemende mate met troepen. Tegelijkertijd steunen de Saoedi’s verschillende islamistische milities in het kamp van de opstandelingen.

En nu bombarderen de Saoedi’s dus Jemen. Volgens koning Salman bin Abdulaziz al-Saud om er “stabiliteit, veiligheid en vrede” te herstellen. Als de situatie niet zo schrijnend was, zou deze uitspraak van de “nieuwe”, 79 jaar oude koning – over wie geruchten gaan dat hij aan dementie lijdt – bij menigeen een schaterlach ontlokken. Want als de Saoedi’s ergens in zijn gespecialiseerd, is het het ondermijnen van precies die drie zaken. Of het nu gaat om het uitdragen van hun Wahhabistische haatcultus via een internationaal netwerk van salafistische moskeeën (van Casablanca tot Jakarta en van Helsinki tot Dar es-Salaam) of het financieel ondersteunen van terroristen – de Saoedi’s zijn er meesters in.

Bijschrift: ‘Koning Salman. Copyright Wikipedia.

Koning Salman. Copyright Wikipedia.

Natuurlijk stuiten de luchtaanvallen van de Saoedische coalitie – geen van de deelnemende landen kent zelf ook maar een greintje democratie en om Egypte of Soedan nu als stabiel of vreedzaam te omschrijven is wel heel cynisch – op een oorverdovende stilte in het Westen. Al bombarderen de F15’s, Typhoons en Tornado’s van de Royal Saudi Air Force burgers in vluchtelingenkampen, geen moslim of pacifist die er in de Europese hoofdsteden de straat voor opgaat. De volgorde van woede is duidelijk: onbedreigd op 1 staan Palestijnen die door Israëli’s worden gedood, gevolgd door soennieten die worden gedood door sjiieten (Syrië) en dan door soennieten gedood door hun geloofsbroeders (Egypte, Libië). Dode sjiieten interesseren de Europese oumma ongeveer zoveel als het lot van yezidi’s of christenen in het Midden-Oosten.

Nucleaire deal

Belangrijker is de reactie van Iran. Tot nu toe bewaart het bewind in Teheran zijn kalmte. De timing van de Saoedische aanval op Jemen is erg ongelukkig voor de Iraniërs. Net nu zij op het punt staan een nucleaire deal met de VS te sluiten en het einde van de zware economische sancties in zicht lijkt, verhogen de Saoedi’s de inzet in hun tweestrijd om de macht in het Midden-Oosten. Teheran beweert overigens dat het de Houthi’s niet militair steunt, maar dat te geloven vergt wel erg veel van de Saoedi’s, gezien de vrijheden die Iran zich wel vaker veroorlooft als het om de waarheid gaat en de paranoia en voorliefde voor complottheorieën die zo welig tieren onder Arabieren.

Irans kas is te leeg om nóg een buitenlandse oorlog te financieren. De strijd in Irak en Syrië en het opbouwen van Teherans rapid reaction force, Hezbollah, heeft (mogelijk tientallen) miljarden gekost. Geld dat de Iraniërs vanwege de lage olieprijs en de economische sancties niet zo 1-2-3 kunnen terugverdienen. Toch zou niets doen groot gezichtsverlies betekenen voor de trotse Iraniërs, zeker als de Arabische alliantie overgaat tot het inzetten van grondtroepen, iets waar zowel Saoedische functionarissen als president Sisi op zinspelen.

Het ooit zo trotse Egyptische leger als huurling van de Saoedi’s? In het Midden-Oosten zal niemand zich er nog over verbazen.

Bij een aanval over land zullen waarschijnlijk de Egyptenaren het initiatief nemen, dit vanwege de grote twijfel over de gevechtskracht van het onervaren Saoedische leger. En hoewel het voor de neutrale waarnemer misschien lijkt alsof Sisi belangrijkere militaire zaken aan het hoofd heeft – de steeds verder uit de hand lopende burgeroorlog in buurland Libië, laat staan de jihadistische opstand in de eigen Sinaï-woestijn – lijdt het geen twijfel dat Riyad de Egyptenaren rijkelijk zal belonen. Het ooit zo trotse Egyptische leger als huurling van de Saoedi’s? In het Midden-Oosten zal niemand zich er nog over verbazen.

De vraag is of de soennitische coalitie erg succesvol zal blijken tegen de Houthi’s. Deze laten zich tot nu toe door de luchtaanvallen nauwelijks van de wijs brengen en zetten de afgelopen dagen hun opmars richting Aden, de tweede stad en grootste haven van het land, gewoon voort. Het Houthi-leger is goed gemotiveerd en ervaren, zeker als het uitloopt op een asymmetrische strijd tegen een Egyptisch-Saoedische bezettingsmacht. Om het nog ingewikkelder te maken, is Jemen een lappendeken van stammen en (religieuze) ideologieën, elk met hun eigen milities en warlords. Zo vechten voormalige regeringstroepen die nog steeds trouw zijn aan de in 2012 afgezette president Saleh zij aan zij met de Houthi’s tegen eenheden die de inmiddels gevluchte president Abd Rabbuh Mansur Hadi terug het zadel in willen helpen.

Groen: gebied onder controle van Houthi’s en Saleh-loyalisten, rood: Hadi-loyalisten, grijs: Ansar al-Sharia/AQAP. Copyright: Wikipedia

Groen: gebied onder controle van Houthi’s en Saleh-loyalisten, rood: Hadi-loyalisten, grijs: Ansar al-Sharia/AQAP. Copyright: Wikipedia

Dan is daar nog Al-Qaida. Jemen is (na Syrië, waar het aan AQ-gelieerde Nusrafront in grote gebieden de scepter zwaait) het land waar de terreurbeweging het machtigst is. Onder de naam AQAP (Al-Qaida in het Arabisch Schiereiland) of Ansar al-Sharia plannen de jihadisten vanuit Jemen hun aanvallen op Saoedi-Arabië, maar ook op Europa. AQAP-leiders claimden in januari de verantwoordelijkheid voor het bloedbad op de redactie van Charlie Hebdo. Zeker is dat een van de Kouachi-broers, Said, zijn moordenaarshandwerk leerde in een AQAP-trainingskamp in Jemen.

Dit is waar de zaak nog gecompliceerder wordt. De Amerikanen maakten vanaf 9/11 gretig gebruik van de diensten van de Jemenitische regering in hun War on Terror. In 2011 kwam de toenmalige ‘coming man’ van Al-Qaida, de Amerikaanse staatsburger Anwar al-Awlaki, om bij een drone-aanval in Al Jawf aan de Saoedische grens. Als sjiieten zijn de Houthi’s gezworen vijanden van de soennitische jihadi’s van AQAP. De VS steunen echter de Saoedische luchtaanvallen door satellietbeelden en andere inlichtingen te delen met Riyad. Hiermee helpt Washington dus de strijd tegen de vijanden van Al-Qaida. Het is verontrustend met hoeveel gemak de regering-Obama het beleid van zijn voorganger George W. Bush heeft voortgezet als het gaat om het ondergeschikt maken van de Amerikaanse buitenlandse politiek en veiligheid aan de belangen van de oliesjeiks.

Het is verontrustend met hoeveel gemak de regering-Obama het beleid van zijn voorganger heeft voortgezet als het gaat om het ondergeschikt maken van de Amerikaanse veiligheid aan de belangen van de oliesjeiks

Ronduit bizar wordt het wanneer wordt bedacht dat de VS dus in Jemen bombardementen ondersteunen op bondgenoten van Iran terwijl in Irak juist de door Iran geleide strijd tegen IS wordt  ondersteund door – jawel – luchtaanvallen van de US Air Force. (De situatie zou nog gecompliceerder worden wanneer ook IS zich in Jemen vestigde.) De Amerikanen helpen de Saoedi’s, de gezworen vijanden van Teheran, terwijl tegelijkertijd in Lausanne wordt onderhandeld over het nucleaire programma van de Iraniërs. Een programma dat vooral is bedoeld als joker in de machtsstrijd met de Saoedi’s.

Intussen is de vraag of en hoe de Iraniërs terugslaan. Wapenleveranties voor de Houthi’s lijken logistiek een onbegonnen zaak, de kustwateren van Jemen worden beheerst door de marines van de Arabische coalitie. Toch heeft Teheran zeker nog pijlen op zijn boog. Het kan het Westen straffen voor zijn steun aan de Saoedi’s door de eerdergenoemde gesprekken in Lausanne spaak te laten lopen. Maar hierbij zouden de Iraniërs zich wel erg nadrukkelijk in de voet schieten. Voor Teheran is het versoepelen van de economische sancties van groot belang, net als de voorzichtige toenadering  tot Washington. Irans Hoogste Leider, Ali Khamenei, begrijpt heel goed dat hij niet tegelijk de strijd kan aanbinden met de Islamitische Staat, Saoedi-Arabië, de VS en eventueel ook nog Israel.

Het kan nog erger

Wat wel tot de mogelijkheden behoort is een nog intensievere bemoeienis met de sektarische strijd in Irak en Syrië. Tot nu toe heeft Iran vooral officieren en adviseurs geleverd in deze twee landen, maar uit onvrede met de situatie in Jemen is het niet ondenkbaar dat ook tienduizenden gevechtstroepen – reguliere eenheden van de Revolutionaire Garde of “vrijwilligers” – zullen worden ingezet. Vooral in Syrië, waar de strijd minder tegen IS en meer tegen andere soennitische milities wordt gevoerd, zal dit moeilijk te verkroppen zijn voor de Saoedi’s. Maar het kan nog erger: Iran zou kunnen besluiten de sjiitische minderheid (10-20%) in het Koninkrijk tegen de machthebbers in Riyad op te zetten. Of de sjiitische meerderheid (70%) in bondgenoot Bahrein, lid van de coalitie tegen de Houthi’s.

Mochten de Iraniërs voor escalatie kiezen, komt een scenario waarin het tot een direct treffen met de Saoedi’s komt steeds dichterbij. Een totale oorlog tussen soennieten en sjiieten in het Midden-Oosten is dan een feit. De aanwezigheid van het grootste deel van ’s werelds olievoorraad en de tegenovergestelde belangen en bondgenootschappen tussen de VS en West-Europa aan de ene en Rusland en China aan de andere kant, zouden zo’n oorlog een nog internationalere dimensie geven. Begint de Derde Wereldoorlog in Jemen? Gezien de tot nu toe terughoudende reactie van het regime in Teheran op de Saoedische aanval op de Houthi’s, lijkt het daar niet op. Maar dat de veiligheid van het Midden-Oosten afhankelijk is van de kalmte en goede wil van de mullahs in Iran, geeft aan in wat voor gevaarlijke situatie de regio en daardoor ook wij in het Westen op dit moment leven.