Vrijdag pleegde de aan Al Qaida gelieerde terreurorganisatie Al Shabaab een geslaagde aanslag op Somalische politici. Buiten een hotel in Mogandishu ging een autobom af, en binnen blies een zelfmoordterroriste zich in de gebedsruimte op.

Het betrof de Nederlandse Luuley Ahmed Nuur uit Delft. Moeder van vijf kinderen en echtgenote van Ismail Muuse. Muuse was in 2013 het brein achter een zelfmoordaanslag in hotel Maka-almukarama te Mogadishu, waar 10 mensen (waaronder voornamelijk Somalische soldaten) het leven lieten. Hier houdt de link met het Westen niet op: hetzelfde Al Shabaab dreigde namelijk in een videostatement met terreuraanslagen in winkelcentra in het Westen. Hebben we hier te maken met Somalië als tweede foreign fighter-trekpleister? In hoeverre moeten we deze dreiging serieus nemen?

Al Shabaab (vrij vertaald “de Jongens” of “Jeugd”) kent zijn oorsprong in nationalistische milities die na de Tweede Slag om Mogandishu, die uitgevochten werd in 2006 tussen Islamitische rechtbanken en diverse door de CIA financieel gesteunde warlords, de krachten bundelden met de militante tak van de Islamitische rechtbanken in Somalië. Na de Eerste Slag om Mogandishu (tussen Somalische milities en het Amerikaanse leger, met de befaamde Black Hawk-helicopters die neergehaald werden) zijn de Amerikanen actief gebleven in de regio, voornamelijk door bepaalde clans financieel te steunen. Einddoel was om te voorkomen dat de islamisten (georganiseerd binnen de club van Islamitische rechtbanken) aan de macht zouden komen. Dit plan liep niet geheel zoals verwacht: de warlords die de Amerikanen financierden en voorzagen van wapens, keerden zich tegen de interim regering, die juist moest voorkomen dat het land geregeerd zou gaan worden door Islamisten. Al Shabaab was geboren. De alliantie met Al Qaida heeft nog de nodige voeten in de aarde gehad en zorgde voor een bloederige interne strijd. De meeste voetsoldaten van Al Shabaab hebben (nog steeds) helemaal niets met dat “global jihad” gebeuren: de organisatie is van oorsprong sterk nationalistisch en gevoelig voor strubbelingen tussen regionale en lokale clans. Die zaten in 2012 niet te wachten op een samenwerking met het “internationale” Al Qaida. Hoe deze interne strijd is afgelopen, liet de aanslag op het winkelcentrum in Kenia (en dus buiten Somalisch territorium) zien: een boodschap niet primair aan het Westen, maar een boodschap (“wij zijn Al Qaida”) van de hardliners die hun grensoverschrijnde macht en allianties op die manier toonden.

Heeft Al Shabaab dus nu defintief de overstap gemaakt naar de “global jihad” en moeten wij winkelcentra in het Westen beter gaan bewaken? Nee natuurlijk niet. Alle politiek in Somalie is lokale politiek en het hele systeem hangt aan elkaar van overlappende, rivaliserende en (tijdelijk) samenwerkende clans. Kinderen dienen op jonge leeftijd hun stamboom al te kunnen opdreunen tot soms zelfs 20, 30 generaties terug. De clans zijn niet sterk geografisch georiënteerd, maar over het algemeen lopen de geografische lijnen langs de loopgraven, aangezien de clans elkaar continu bevechten om toegang tot (natuurlijke) bronnen en regionale invloed. Het zoeken van aansluiting bij Al Qaida en het proberen te importeren van diens (takfiri-salafistische) ideologie is tevens een poging om de geïsoleerde clan-politiek te ontstijgen. Eendracht maakt macht, tenslotte. Tegelijkertijd kan Al Shabaab niet om clan-politiek heen en heeft ook geen intentie deze volledig uit te bannen: het tegen elkaar uitspelen van stammen is namelijk óók een beproefde methode om macht te behouden. Onderzoek van de Jamestown Foundation concludeerde dan ook dat elk beleid richting Al Shabaab moet onderkennen dat de organisatie sterk afhankelijk is van die lokale clans: zonder deze is zij nergens.

Al Shabaab maakt wel gebruik van “foreign fighters”, maar deze mogen vooral zichzelf opblazen. Het merendeel van de zelfmoordaanslagen in Somalie wordt gepleegd door Amerikanen en Europeanen van Somalische afkomst. Dit betekent niet dat er andersom geen dreiging uitgaat van Al Shabaab richting het Westen: in 2012 werden mannen na terugkeer uit Somalie in Australie gearresteerd omdat zij plannen hadden een Australische legerbasis in Sydney op te blazen. De bovenste managementlaag van Al Shabaab hangt, in tegenstelling tot de grondtroepen, wel degelijk het idee van een global jihad aan en zij zullen dergelijke aanslagen of pogingen daartoe zeker niet tegenhouden. Of ze deze actief kunnen faciliteren is maar de vraag. Veel middelen, geld en tijd worden opgeslokt door de Somalische burgeroorlog waarin Al Shabaab is verwikkeld. Het hijgerige “het zou ook hier kunnen gebeuren” is onnodige bangmakerij, aangewakkerd door analisten die er zelf vooral bij gebaat zijn om terrorisme als issue levend te houden. Hoewel de bovenste managementlaag van Al Shabaab sympathiek staat tegenover het idee van een “global jihad”, zijn zij afhankelijk van de voetsoldaten en regionale clans. Deze mensen willen een Islamitische staat stichten in Somalie en het land ontdoen van alle buitenlandse invloeden: christenen, “Westers uitziende” figuren en mensen die verdacht worden van samenwerken met Ethiopische geheime dienst.

Voor we in het Westen uberhaupt “iets” willen doen tegen Al Shabaab, is het misschien een goed plan om een strategie voor de regio bedenken. Een strategie die rekening houdt met de lokale (clan-georiënteerde) dynamiek: dat betekent dus geen EU politietrainingsmissies voor Somalische agenten met drie man en een paardenkop, te houden in buurland Uganda (Somalië zelf is te gevaarlijk), niet langer lokale rebellen bewapenen of financieren, en het ook niet in je hoofd halen om (opnieuw) met een paar Black Hawks de strijd aan te gaan met de belangrijkste clans van Mogandishu. Een mogelijkheid die wel zou kunnen werken, is om te kijken naar de sponsors van dergelijk gespuis en hun geldstromen aan te pakken. Een van deze geldstromen is bijvoorbeeld piraterij. Mocht je het dan alsnog nodig (en zinnig) vinden om de Westerse neus in Somalische zaken te steken, maak je het in ieder geval niet uitzichtlozer voor de lokale bevolking. Voor hen is sinds 1991 de bloederige burgeroorlog dagelijkse realiteit.