Jalta-auteur Ewout Klei schreef een kritische recensie over de documentaire van Sunny Bergman, getiteld ‘Wit is ook een kleur’, die op zondag 18 december op de VPRO werd uitgezonden. Wij zagen een week eerder de voorpremière van deze film in debatcentrum De Balie in Amsterdam. In dit essay wil ik ingaan op enkele punten die deze documentaire maakt. Een van die zaken is bijvoorbeeld welke kenmerken racisme heeft wanneer we hierover spreken. En ander punt is dat dat witte mensen zich bewust moeten zijn van hun witte huidskleur en de privileges die ze hebben. Dit is van belang voor de wereld van nu en die van morgen.

 

Geschiedenis

De geschiedenis van de ‘witte’ mens zit vol met gruweldaden tegen en onderdrukking van ‘gekleurde’ mensen. Dit heeft niet alleen veel schade aangericht bij die groep mensen toen, maar heeft er tevens voor gezorgd dat de witte mens tegenwoordig bevoorrecht is.

Door nu dan maar even als ‘witte’ mensen collectief te beslissen om kleurloos door het leven te gaan verandert deze geschiedenis niet. Het onderstreept juist de bevoorrechte positie van de witte groep. Het is namelijk alleen mogelijk door een andere identiteit te vergeten. Kleurloos denken klinkt voor de gekleurde groep meer als verplicht geheugenverlies.

Gewoon slikken en doorgaan? Dat klinkt altijd beter voor de groep die niets hoeft te slikken, voor wie vergeten beter is dan te moeten erkennen dat er iets goed mis is. Als we juist allemaal kleur bekennen leren we ook te zien welke positie deze kleur ons geeft binnen onze samenleving.

De gekleurde groep wordt anders behandeld: op school, door de politie of op het werk. Er is verschil en dat verdwijnt niet door het ‘allemaal in het verleden te houden’. Daarom is het volgens Sunny Bergman zo belangrijk dat de witte mens zich juist bewust is van zijn witte huidskleur en privileges, zodat je duidelijk kunt zien waar deze bevoorrechte rol begint en eindigt. Alleen dan kun je duidelijk stelling innemen, namelijk dat je het een ander ook gunt jouw positie te hebben. Indien nodig kan je deze positie ook gebruiken om andere minder bewuste witte mensen op hun privilege te wijzen.

Daarom is de scène waarin kinderen de  “Clark’s Doll Test” doen ook zo krachtig. In deze test wordt immers duidelijk dat kinderen die door hun ouders worden opgevoed met de notie dat iedereen gelijk is, ongeacht kleur, geslacht of religie, andere keuzes maken dan kinderen die dit niet meekrijgen. Wanneer dit gelijkheidsbesef niet duidelijk aangewakkerd wordt vult het kind het beeld zelf aan met alle indrukken die het al heeft. Deze indrukken zijn een aaneensluiting van stereotypen en geven een vertekend beeld. Een beeld waarbij witte mensen altijd de slimste, beste en mooiste zijn; en de zwarte mensen de stomste, stoutste en lelijkste.

 

Rassen bestaan niet

Ewout Klei schreef in zijn recensie dat Bergman het principe van kleurenblindheid ook racistisch vindt. Voor mij een aanleiding om bepaalde zaken even goed helder krijgen. Ten eerste: er zijn geen rassen bij mensen. Dit is gesteld door een wetenschappelijk onderzoek van genetici en antropologen in opdracht van UNESCO in 1950. Dat neemt niet weg dat er een discussie over race, species, variaty & breed kan plaatsvinden. Ten tweede: deze conclusie zorgt er niet voor dat er geen racisme is. Er kan namelijk zeker wel een negatief onderscheid gemaakt worden op grond van huidskleur en nationaliteit. (Denk bijvoorbeeld aan de onderbouwing van de recente veroordeling van Wilders vanwege zijn ‘Minder-minder’ speech.) Als laatste: Doordat ‘witte’ mensen zichzelf aanduiden als ‘blank’ plaatsen zij zichzelf buiten alle genetisch gedefinieerde groepen, terwijl dit onjuist is. De witte huidskleur is afkomstig van de zwarte huidskleur, wat onder ander door evolutie veranderd is.
Racisme: waar gaat het nu eigenlijk om?

Niet alleen het negatief onderscheid maken op basis van huidskleur en nationaliteit, maar ook superioriteits- en inferioriteitsdenken, segregatie en uitsluiting zijn vaste kenmerken van racisme. Vooral als dit systematisch en institutioneel wordt toegepast. Racisme is meer dan enkel een onderscheid maken tussen appels en peren, anders zou het discriminatie heten.
Bent u, als witte mens, dan meteen een dusdanige racist van het type KKK en Stormfront?  Nee, het racisme kent duidelijke gradaties. Er moet daarom een duidelijk onderscheid worden gemaakt wordt tussen de mate waarin mensen fanatiek en destructief radicaal zijn. Het zou goed zijn als antiracistische groeperingen helder benoemen wat racisme precies inhoud, want daar is nu veel verwarring over als je het racismedebat een beejte volgt.

Algemeen racisme opereert heel subtiel. Een oproep tot misdaden tegen de menselijkheid, zoals het industrieel uitroeien van een bevolkingsgroep, vormt de uitzondering op de regel. Niettemin hebben alle vormen van racisme – de onbewuste en de radicale bewuste – met elkaar gemeen dat ze structureel en systematisch van aard zijn. Denk bijvoorbeeld aan uitsluiting op de arbeidsmarkt, lage schooladviezen die haaks staan op score met de CITO-toets en etnisch profileren. Juist hierdoor mogen de gevolgen van racisme niet worden gebagatelliseerd.

Is heel Nederland dan racistisch? Nee, gelukkig niet. Daarom zijn alle insinuaties aan het adres van Bergman, dat zij geïmpliceerd zou hebben dat ieder wit mens racistisch is, ridicuul. Per slot van rekening is Bergman immers maar een persoon die niet namens de ‘witte’ gemeenschap kan spreken. Zij kan slechts een indruk geven over de mate waarin ‘witte’ Nederlanders racistisch zijn. En dat is wat zij heeft gedaan met het maken van haar documentaire. Door Sunny Bergman dit standpunt in de schoenen te schuiven ben je bezig met karaktermoord, wat ervoor zorgt dat de discussie onnodig wordt gepolariseerd, dus in de negatieve betekenis van het woord zwart-wit wordt. De verleiding om van Bergmans documentaire een karikatuur te maken is groot. Critici zouden er echter beter aan doen dit na te laten en haar film genuanceerd bespreken. Ewout Klei, die in zijn recensie de documentaire badinerend een UvA-werkstuk noemde, slaat de plank mis.

Het viel mij trouwens op dat Ewout Klei geen commentaar had op de scene waarin het zoontje van Bergman zich kritisch uitliet over de wijze waarin slaven werden afgeschilderd als daders en de Nederlandse slavendrijvers geportretteerd werden als helden. Vindt Ewout Klei deze vorm van institutionele racisme niet erg genoeg?

Het publieke debat heeft filmmakers als Sunny Bergman nodig om de maatschappelijke problemen zichtbaar te maken die normaal worden verhuld. ‘Wit is een kleur’ is een spiegel, een middel tot zelfreflectie. De film roept op de maatschappij te verbeteren. En die maatschappij, dat ben jij.