Krakers zijn “klaplopers”, hippies “dwaze dromers” en feministen “schrille mannenhaters”. Dergelijke diskwalificaties zijn ongetwijfeld nuttige stokken om de tegenstander in het publieke debat mee te bewerken. Ze mogen echter niet afleiden van het feit dat deze bewegingen in hun beste momenten wel degelijk de wereld verbeterd hebben. Tijd voor een rehabilitatie.

Wie aan de ander zijn gelijk wil opleggen, moet niet verbaasd zijn als die ander daar soms met enig verbaal geweld op reageert. Wat ons dierbaar is – onze vrijheid, ons gezin, onze leefomgeving – gaan we immers niet zomaar onderwerpen aan de politieke experimenteerdrift van een ander.  Zo bezien is het niet zo vreemd dat linkse activisten soms sterke reacties oproepen bij rechtse tegenstanders in het debat. In sommige gevallen zijn die sterke reacties ongetwijfeld rechtvaardig: voor het gewelddadige element in de moderne krakersscene kan bijvoorbeeld geen plaats zijn in een vrij debat. En het meest radicale element van de feministische beweging, met zijn woestijnmonnikachtige voorkeur voor totale terugtrekking uit het ‘patriarchaat’, valt moeilijk serieus te nemen. Maar vaker ontnemen deze reacties het zicht op een fundamentele waarheid: achter de radicale gevels gaan bewegingen schuil die voor de moderne samenleving niet zonder positieve betekenis zijn geweest.

Legitieme boosheid

Kraken is een term die tegenwoordig vooral negatieve associaties oproept. Werkschuw tuig betrekt een leegstaand grachtenpand, woont het uit en trekt vervolgens verder, de arme eigenaar ontredderd achterlatend. Of nog erger: laat zich pas na een lange rechtsgang onder politiebegeleiding verwijderen, soms na een veldslag waarbij niet alleen het pand maar ook de omgeving het moet ontgelden. De rekening van dit ‘activisme’ gaat daarbij uiteraard naar de hardwerkende Nederlander. Het is een cliche dat teruggaat tot de latere jaren zeventig. De kroningsrellen van 1980 vormden het sluitstuk van een ontwikkeling die de kraakbeweging langzaam maar zeker had omgevormd van een behoudende tot een radicale protestbeweging.

Want wat tegenwoordig wordt vergeten, is dat de kraakbeweging in de jaren zestig werd geboren uit legitieme burgerlijke boosheid over de vernielingsdrang van progressieve stadsplanners. Propria Cures is uiteraard geen bastion van burgerlijke ongehoorzaamheid. Maar de in de vroege jaren zestig gepubliceerde oproep om weerstand te bieden tegen de ontruiming van het verpauperde Amsterdamse stadsdeel Kattenburg door “een pandje te bezetten” vormde wel het openingssalvo in een lange campagne van burgerlijk verzet tegen al te radicale stadsvernieuwing. Die campagne zou in de vroege jaren zeventig een hoogtepunt bereiken met de Amsterdamse Nieuwmarktrellen. Kraken van leegstaande woningen om sloop te voorkomen vormde daarbij een legitiem actiemiddel. Hele stadswijken zijn uiteindelijk gered doordat een paar dappere zielen de moeite namen in klamme kamers te slapen om zo de sloopkogel letterlijk buiten de deur te houden. Het lijdt geen twijfel dat een stad als Amsterdam een schralere aanblik zou bieden als de woningen in gebieden als de Nieuwmarkt en Prinseneiland niet door dergelijke idealisten als behoudenswaardig zouden zijn aangemerkt.

Schatplichtig

Wie idealisten zegt, zegt hippies. Politiek georganiseerd werden de bloemenkinderen vooral in de Provobeweging. Overal waar iets te veranderen viel, waren de Provos aanwezig. Ook in de krakerswereld uiteraard. Dat de eerste door een Provo uitgevoerde kraakactie de mist inging doordat de woning in kwestie nog gewoon bewoond bleek, is typerend voor de beweging: vol idealen, maar een beetje wereldvreemd en vaak ronduit onhandigin de uitvoering. Althans: dat wil de overlevering. Want wie kijkt naar de voorstellen van toen, vindt veel voorstellen die nu alles behalve wereldvreemd overkomen. Veel ervan zijn allang in praktijk gebracht: voorstellen voor schonere uitstoot uit fabrieksschoorstenen, voor politieagenten als buurtwerkers en uiteraard voor het deelbaar maken van voorheen ondeelbaar geachte transportmiddelen (auto en fiets). Het gaat misschien te ver om de moderne deeleconomie van Uber en Airbnb, gratis nieuws en muziekdiensten en open source software helemaal terug te voeren tot de opkomst van de hippiebeweging. Maar dat die moreel en intellectueel schatplichtig is aan de hippiebeweging, is een ding dat zeker is. Die schatplichtigheid wordt overigens openlijk gevierd in het Burning Man festival in de woestijn van Nevada. Uitvinder Elon Musk (die al zijn patenten geheel in Provostijl gratis op het web ter beschikking stelt) ging zelfs zo ver het festival een onmisbaar evenement voor techentrepreneurs te noemen: “Als je nooit bent geweest, begrijp je er duidelijk niets van.”

In het licht van het wereldwijde succes van het ‘gratis’ denken van de Provobeweging is het overigens opmerkelijk dat uitgerekend de stad waarin het Witte Fietsenplan werd bedacht, zo’n beetje als enige niet een dergelijk plan in praktijk durft te brengen. Het is alsof Amsterdam nog altijd niet durft te geloven dat iets dat door de wereldvreemde kabouters van toen werd bedacht ook echt zou kunnen werken. Dat zo’n beetje elke wereldstad inmiddels een eigen versie van het Witte Fietsenplan heeft, is blijkbaar niet genoeg bewijs.

Verdiensten

Naast krakers en hippies verdienen wat mij betreft ook feministen een rechts eerbetoon. Of misschien wel juist zij. Want waar de inspanningen van krakers en hippies ons leven slechts zijdelings raken, zijn de inspanningen van feministen van grote betekenis geweest voor iedereen. Of in ieder geval de helft van iedereen. Het is makkelijk ons te laten afleiden door ridicule zaken als het interne feministische debat over het belang van okselhaar. De feministische beweging is veel groter dan dit soort bijzaken, haar verdiensten ook. Het is van alle emancipatiebewegingen qua reikwijdte met voorsprong de meest betekenisvolle.

Het is nu moeilijk voorstelbaar: een wereld waarin de helft (!) van de inwoners door het toeval van de geboorte voor het leven was uitgesloten van actief en passief kiesrecht. Waarin toegang tot hoger onderwijs een mannelijk voorrecht was. Waarin een vrouw die trouwde of zwanger werd automatisch werd ontslagen. Waarin de lichamelijke integriteit van een vrouw door de wetgever niet werd gegarandeerd. Waarin verkrachtig (buiten het huwelijk of erbinnen) nauwelijks werd vervolgd. Als gelukkige vader van een prachtige, slimme, ambitieuze dochter ben ik de vele generaties feministen die voor haar de weg naar de vrijheid hebben bereid zonder meer dankbaar. Dankzij hen mag zij als meisje dromen van een loopbaan als dokter, of piloot, of minister-president. En dankzij hen weet ze nu al dat ze zal opgroeien in een wereld die voor haar als vrouw vrijer en rechtvaardiger is dan enige generatie voor haar heeft gekend.

Beschaving

Debatteren is zoals gezegd vaak een kwestie van verbaal knokken voor je eigen gelijk. Het is belangrijk dat we dat gewoon blijven doen. Alleen een samenleving waarin mensen het met elkaar oneens durven zijn over de meest wezenlijke zaken is immers werkelijk vrij. Zolang we daarbij onze argumenten in die debatten maar niet gaan verwarren met waarheidsvinding. Laat staan de ander met de vijand. De ander, dat zijn mensen die gezamenlijk wel degelijk dingen tot stand hebben gebracht waarvoor we dankbaar mogen zijn. Kleinere dingen als het beschermen van behoudenswaardige stadsgezichten. En grotere dingen als vrouwenkiesrecht. Zonder krakers, hippies en feministen zou de wereld van vandaag gewoon onaangenamer, fantasielozer en onrechtvaardiger zijn geweest. Het kan geen kwaad als wij op rechts dat een keer erkennen.