Wanneer mag je de wet breken? Als je vriendin moet bevallen en de snelweg is uitgestorven, zal niemand het je kwalijk nemen als je iets te hard naar het ziekenhuis rijdt – zelfs wanneer je rijbewijs al een paar weken is verlopen. Een flitspaal snapt dat niet, en ook de rechter zal misschien oordelen dat je de boete gewoon moet betalen, maar moreel gezien heb je geen verkeerde afweging gemaakt, vind ik: waar mensenlevens op het spel staan, is de maximumsnelheid niet heilig.

Ingewikkelder wordt het, wanneer het breken van de wet schade toebrengt aan anderen. Het stelen van een brood om je hongerige kind te voeden is weliswaar begrijpelijk, maar in Nederland is het erg moeilijk om in een positie te raken waar dat echt nodig is. Bovendien zijn er instanties waar je naartoe kunt om jou en je kind te redden, zonder dat je onschuldige bakkers hoeft te bestelen. Alleen wanneer de buurman bijvoorbeeld steeds maar jouw brandhout steelt, en je ziet het hem telkens weer doen maar je kunt het niet bewijzen en de politie wil je niet helpen, dan kan ik mij voorstellen dat je zelf ook een keer over de schutting klimt en een paar stammetjes terug steelt. Dat is verboden, volgens de wet ben je dan ook een dief, maar echt fout is het niet.

En geweld?

Om dat te rechtvaardigen, moet er echt iets aan de hand zijn. Een bezetting door een vreemde macht bijvoorbeeld, die het gemunt heeft op een culturele minderheid. Dan moet je vooral het bevolkingsregister in brand steken, of misschien zelfs proberen om bepaalde mensen te vermoorden. Maar in zo’n geval is de hele wet dus fout: wanneer die ondemocratisch tot stand komt en tot grove schendingen van mensenrechten leidt, wordt het moreel gezien welhaast een plicht om hem te breken.

De bezetters van het Bungehuis in Amsterdam, dat gisteren is ontruimd, braken ook de wet. De rechter had geoordeeld dat ze moesten vertrekken, maar dat weigerden ze. Heel logisch dus dat de politie uiteindelijk ingreep. De organisatie sprak vooraf van ‘staatsgeweld tegen studenten’, en technisch gezien klopt dat. Maar dat krijg je nu eenmaal, als je de wet breekt.

Voor de duidelijkheid: de bezetters hadden (en hebben) inhoudelijk een aantal goede punten. Er is veel mis met de Universiteit van Amsterdam en met het wetenschappelijk onderwijs in het algemeen. Bovendien is demonstreren een mensenrecht, dus dat moet in principe altijd kunnen. Maar het feit dat het bestuur van de school waar jij je vrijwillig hebt ingeschreven niet wil doen wat jij van ze vraagt, is nog iets anders dan een dictatuur. Je kunt ingezonden brieven schrijven met geniale argumenten, pamfletten met kwetsende spotprenten verspreiden, massaal naar de VU overstappen of dreigen op een andere politieke partij te stemmen, maar de wet blijft wel gewoon de wet.

Zeker, het bezetten van een gebouw is een van de onschuldigste, beschaafdste manieren om een protest fysiek te maken; het is van een totaal andere orde dan stenen of ijskasten naar de politie gooien. Maar fysiek is het wel. De verontwaardiging onder de demonstranten toen enkele van hen door de politie werden verwijderd was groot – maar door op straat te gaan zitten en de weg te versperren, hadden ze toch echt zelf de stap van woorden naar daden gezet. Wat had de politie dan moeten doen? Wie echt vindt dat de autoriteiten deze studenten voor altijd met rust hadden moeten laten, vraagt om een samenleving waarin iedereen te allen tijde kan besluiten om de openbare ruimte te blokkeren om zijn eigen zin door te drijven.

Een groot nadeel van illegaal protest, behalve dat het de maatschappij veel geld kost en jou een strafblad kan opleveren, is dat je er sympathie mee verspeelt. Het levert wat aandacht op, maar als je niet tegen een helder, gruwelijk onrecht strijdt, lijk je al gauw op een stelletje verwende kinderen dat het nóg iets beter wil hebben, en bovendien slecht tegen zijn verlies kan. Misschien voelt het als de ultieme daad van verzet om orders van de rechter en de politie te negeren, maar het was toch de universiteit met wie je in conflict was? Ook dat verlies aan focus doet je zaak meer kwaad dan goed.

Natuurlijk, iedereen moet zelf de morele afweging maken of hij zich aan de wet wil houden. Dat kan niet anders. Maar door met een klein groepje te besluiten dat de wet, die democratisch is vastgesteld, voor jou niet geldt, doe je niet alleen jezelf, maar ook de democratie meer kwaad dan goed – ook wanneer je vanuit het politiebusje schreeuwt om meer inspraak.