Een belangrijk moment in het maatschappelijk debat: de populaire satirische show Zondag met Lubach sprak zich op 26 november 2017 uit voor aanpassing van Zwarte Piet.

 

Sinds de jaren 1930 is Zwarte Piet onderwerp van verschillende discussies geweest, die de samenleving een tijdje bezighielden en dan weer een periode met rust lieten. Een beroemd Sesamstraat-fragment uit 1987 toont hoe Surinaams actrice Gerda Havertong recht in de camera uitlegt hoe gekleurde mensen zoals zij elk jaar voor Zwarte Piet worden ‘uitgescholden’. Ook door mensen die dat duidelijk niet opzettelijk kwaad bedoelen, in de scène gepersonifieerd door Pino. Toch zou de discussie weer verstommen.

 

Blijvertje

Het huidige maatschappelijke debat, in 2011 aangezwengeld door de uit Curaçao afkomstige activist Quinsy Gario en anderen door hun luide protest bij de intocht van Sinterklaas onder de slogan ‘Zwarte Piet is racisme’, is een blijvertje gebleken. Het land was geschokt, verklaarde bijna unaniem dat de Pieterbaas geen racistisch stereotype was en probeerde de redetwist in de kiem te smoren. Men wilde zijn eigen nostalgische gevoelens geen geweld aan te doen en dezelfde fijne beleving door geven aan hun kinderen. Tevergeefs. De geest was uit de fles. De discussie barstte elk jaar in de herfst opnieuw los, steeds heftiger, en uiteindelijk duurde deze zelfs het hele jaar door. Er werden nog meer groepen opgericht en bestaande organisaties voelden zich geleidelijk aan geroepen om partij te kiezen, vóór of tegen. Het Sinterklaasjournaal lag het meest onder vuur, omdat dat het medium was dat de standaard voor het uiterlijk van Zwarte Piet zette voor miljoenen televisiekijkende kinderen in Nederland.

 

De vraag is natuurlijk: zijn we ooit klaar met de discussie, en zo ja, wie gaat die ‘winnen’? Vanuit beide kampen beweren de grootste roepers natuurlijk dat de knecht zwart zal blijven dan wel niet zwart kán blijven. Opiniepeilingen wezen tot dusver consistent op een grote meerderheid voor het behoud van Zwarte Piet in traditionele vorm. Het interessante is echter dat we na 5 jaar (s)t(r)ijd inmiddels langetermijnanalyses van de publieke opinie kunnen maken, waaruit blijkt dat deze langzaam maar zeker verschuift ten gunste van aanpassing.
 

Pietenpeiling: verschuiving merkbaar

De Pietenpeiling van Kantar TNS in opdracht van omroep Human, gedaan in oktober 2016, is een zeer interessant voorbeeld. Zij hebben deze vraag pas vanaf 2014 gesteld, dus men weet niet precies hoe de opinie daarvoor was, en 3 momentopnames is nog niet heel sterk om grote conclusies aan te hangen, maar het geeft enig inzicht.

pietenpeiling

Wie openstond voor aanpassing van het uiterlijk van Zwarte Piet, bleek ook vrijwel altijd te vinden dat het móest veranderen. Hogeropgeleiden stonden hier vier keer zo sterk voor open dan laagopgeleiden. Erg opvallend is het verschil tussen allochtone en autochtone Nederlanders; ook bij allochtonen van Surinaamse of Antilliaanse afkomst was er anno 2016 nog geen meerderheid voor aanpassing, maar als de trend zich doorzette, zou die zeer binnenkort worden bereikt. Een pietenfan kan dan niet meer geloofwaardig als excuus zeggen dat hij een Surinamer of Antilliaan kent die niks tegen Zwarte Piet heeft; binnen hun bevolkingsgroepen vertolken zij niet meer de consensus.

 

De opkomst en ondergang van Pietitie

Zelf heb ik ook de Facebookpagina “Pietitie” bijgehouden, die ooit naar verluidt in oktober 2013 in slechts 3 dagen werd geliket door 1 op de 3 regelmatige Nederlandse Facebookgebruikers. Dit zou neerkomen op meer dan 2 miljoen; een getal dat NRC niet kon verifiëren, maar verhoudingsgewijs destijds overeenkwam met ca. 1/3 van mijn eigen FB-vrienden. Daarmee zijn de toevallige beheerders ervan in één klap belangrijke spelers geworden in de online discussie. Die gigantische steun is door de jaren heen, weliswaar in laag tempo, steeds verder afgebrokkeld. Mensen hebben zich bedacht en de pagina ge-unliket (voorbeeld).

Dat is opmerkelijk, omdat dit soort publieke pagina’s juist de neiging hebben om steeds verder te groeien en veel zgn. ‘dead weight’ hebben: mensen die 1 keer liken en vervolgens 0 aandacht besteden aan de pagina en misschien wel dat Facebookaccount niet eens meer gebruiken. Door algoritmes zul je uiteindelijk niets van de Pietitie-posts zien als je er geen interactie mee hebt en je kunt ook besluiten de pagina simpelweg te ontvolgen zonder je steun in te trekken. Unliken is echt een actieve stap verder: dat je er niet meer achter staat. Nou kan dat gaan om de specifieke wijze waarop Pietitie of hun volgers de discussie voeren (dikwijls van het niveau: ‘Als je tegen Zwarte Piet bent, moet je oprotten naar je eigen land’, hetgeen opmerkelijk genoeg ook tegen autochtonen werd gezegd), maar ik denk dat voor velen unliken een teken van afscheid is van traditionele zwarte pieten verdedigen als geheel.

Pietitie-grafiek

In slechts 5 dagen bereikte de Pietitie ca. 2,1 miljoen likes. In de 4 jaar en 1 maand daarna zijn ze er geleidelijk aan 0,4 miljoen verloren en staan nu op 1,72 miljoen. En sinds ik twee weken geleden voor het laatst keek, vinden netto alweer 2300 mensen de pagina niet meer leuk.

EenVandaag bevestigt trend, Lubach overstag

Op 22 november 2017 kwam het EenVandaag-opiniepanel ook met nieuwe cijfers. Sinds 2013 is het aandeel voorstanders van aanpassing van Zwarte Piet gegroeid van 5% tot 26%.  In dezelfde tijd is het percentage mensen dat vindt dat de Sinterknecht echt niet moet worden veranderd afgebrokkeld van 89% tot 68%. De redactie van de populaire satirische show Zondag met Lubach, die vorig jaar al de deur openzette voor roetveegpieten, besloot zich met deze statistieken in de hand uiteindelijk vorige week in stijl uit te spreken voor volledige aanpassing van Zwarte Piet. Zoals ze zelf toegeven, kon Doutzen Kroes in 2009 bij links Nederland op geen enkele steun rekenen, maar ondertussen is een groot deel om.

Pro-pieten geven steden op

Inmiddels wordt ook duidelijk dat in toenemende mate extreemrechtse groeperingen de leiding in het pro-Zwarte Piet-kamp overnemen, zoals bleek bij de Friese snelwegblokkade. Maar ze worden in het defensief gedrongen en zien zich genoodzaakt tot illegale middelen, iets waar Gario en medestanders destijds nog zo fel om bekritiseerd werden, terwijl tegenwoordig demonstranten in Dokkum netjes wettig een protestvak aanvragen. Het afgelopen maand vaak gehoorde argument dat weerstand tegen Zwarte Piet ‘in de Randstad thuishoort‘, klopt niet; in zowat elke provincie kun je tegenwoordig roetveegpieten vinden. Bovendien is dit een indirecte erkenning dat men de strijd om de grote steden al verloren heeft en probeert het altijd conservatievere platteland te beschermen.

Aan de percentages te zien dat het nog wel jaren of zelfs decennia duren voordat het keerpunt is bereikt, maar de ontwikkeling is duidelijk. De basis van het aanpassingskamp is steeds verder verbreed, terwijl de pro-pieten aan steun inboeten en uit de dichtbevolkte gebieden verdwijnen. Op den duur zullen steeds minder mensen zich met de geradicaliseerde overblijvers, die hun daadwerkelijk gemeende racistische opvattingen moeilijk kunnen verbergen, willen associëren en wordt het sociaal onacceptabel om nog voor een zwarte Piet te zijn.