‘Witte man’ Ewout Klei ging in debat met Sunny Bergman, Francisco van Jole en een zaal vol zeer linkse, kleurbewuste mensen. Hij overleefde het.

 

Safe Space-gesprek

Op het allerlaatste moment werd ik ingevlogen om in het panel te gaan zitten dat commentaar moest leveren op Sunny Bergmans nieuwste documentaire ‘Wit is ook een kleur’, die op zondag 18 december op de publieke omroep wordt uitgezonden. Er moest namelijk ook iemand bij die een beetje kritiek zou leveren op de politieke boodschap van Sunny, alleen maar ja-knikkers is immers ook niet goed.

Omdat ik niet slechts stukjesschrijver wil zijn maar ook wil staan voor wat ik beweer ben ik toch maar positief op de uitnodiging ingegaan. Wel had ik een donkerbruin vermoeden dat de zaal voor 100% uit zeer linkse, kleurbewuste mensen zou bestaan die het voor 100% met Sunny eens zouden zijn en dat het panel en de gespreksleider ook haar visie op Identity Politics voor 100% zouden onderschrijven. Uiteraard werd ik in mijn vooroordelen bevestigd. Desalniettemin vond ik de avond de moeite waard en voel ik wel voor een dialoog of misschien nog een debat, maar dan een echt eerlijk debat, geen safe space-gesprek.

 

Slachtoffers

Inhoudelijk zal ik in detail niet te veel op de film van Sunny Bergman ingaan, de officiële première is immers aanstaande zondag, maar ik kan u alvast wel verklappen dat het inhoudelijk allemaal niet zo verrassend is als je het oeuvre van Sunny een beetje kent. Wel is de documentaire erg grappig bij tijd en wijle, maar het is mij niet helemaal duidelijk of Sunny Bergman de ironie met haar kijkers bedrijft, of dat ze het allemaal serieus meent en zo over witte mensen denkt. Ik vrees toch het laatste. Ik wilde het haar nog vragen tijdens het panelgesprek, maar het schoot er helaas bij in.

Wel positief, en dat zei ik ook, is dat de documentaire je meer inzicht geeft in hoe veel ‘zwarte mensen’ zich voelen. Sunny definieert dit in feite heel breed: Marokkanen, Turken en Indiërs zijn ook ‘zwart’, Chinezen echter niet. De in de documentaire geportretteerde ‘zwarten’, waaronder ook ons aller Tofik Dibi, beschouwen zich als slachtoffers van de ‘witten’, vanwege het kolonialisme, politiegeweld en de westerse cultuur, die door en door racistisch zou zijn. Blanke mensen, door Sunny consequent ‘witte mensen’ genoemd, hoewel ze nergens uitlegt waarom, moeten hun ‘privilege’ onder ogen zijn, dat ze allemaal voordelen hebben die zwarte mensen niet hebben. Als blanke, pardon witte, wordt je niet zomaar gearresteerd. Je wordt minder snel afgewezen bij sollicitaties. En witte mensen schijnen elkaar ook allemaal op te zoeken en zwarte mensen uit te sluiten in hun sociale contacten.

 

Empathie

Even los van in hoeverre de door en door marxistische analyse van Sunny Bergman klopt – in de zaal zat Ewout van den Berg van de Internationale Socialisten, als Sunny het over Ewout had bedoelde ze hem en niet ondergetekende, die bij haar in het panel zat – ik wil best begripvol zijn tegenover mensen die zich om een of andere manier ongelukkig voelen. Dat heeft met menselijkheid te maken. Zelfs ik heb dat, hoewel de voorzienigheid hier zuinigjes mee geweest toen hij de gaven uitdeelde. Als stukjesschrijver en als historicus ben ik niet altijd even empathisch, eufemistisch geformuleerd, maar in het echt ben ik soms best wel aardig. Je gunt de overgrote meerderheid van mensen uiteindelijk toch het beste. Dat ik niet altijd aardig overkom is omdat ik soms de waarheid denk te moeten vertellen, en die is niet altijd leuk.

Omdat in dit debat the odds niet bepaald in my favor waren – ik was de enige andersdenkende in deze brave new world – moest ik mijn al mijn empathische eigenschappen aanboren om toch nog wat van het gesprek te maken. Ze moesten mij de ruimte gunnen om een ander standpunt te verkondigen, kritische vragen te stellen, te twijfelen. Ik bleef daarom heel netjes, zei niet alles wat ik dacht en al helemaal niet wat ik voelde en negeerde alle persoonlijke aanvallen van Francisco van Jole, die als ‘bekeerde’, kleurbewuste witte natuurlijk wel deugt, in tegenstelling tot ondergetekende. Alleen toen hij mij telkens interrumpeerde en mijn woorden in de mond probeerde te leggen gaf ik – netjes uiteraard – tegengas.

Sunny Bergman mag ik op een of andere dus wel, los van haar radicaal linkse mening. Ze is – vergeef mij deze vergelijking – een soort van Phoebe Buffay (van Friends) en Dharma Finkelstein (van Dharma & Greg). Ze heeft ook humor. Tijdens het etentje zei ze – om te pesten – dat ze op nummer 5 zou komen van de DENK-lijst. Ik keek haar met grote ogen aan en zei: ‘Dit meen je niet.’ Het was ook een grapje, want Sunny stemt uiteraard ‘braaf GroenLinks’ en sympathiseert tegelijkertijd met de Internationale Socialisten. Panellid Ernestine Comvalius – directeur van het Bijlmerparktheater – is ook een bijzonder aardige en charmante vrouw. Ze is als creatieve coach wel iemand die op een totaal andere golflengte zit als ik, waardoor een stevig inhoudelijk debat weinig zin zou hebben. Mijn kritische vragen – open en constructief geformuleerd – richtte ik daarom aan Sunny.

 

Catch-22

De discussie verliep als volgt: ik stelde Sunny een vraag, zij verdedigde zich, werd bijgevallen door Ernestine en Van Jole viel mij aan, terwijl er vanuit de zaal een verontwaardigd geluid of hoongelach te horen was als ik een inhoudelijk argument gaf dat ik blijkbaar niet mocht geven. Mijn stelling dat het vooral een Amerikaanse discussie was, die in Amerika veel relevanter is dan in Europa omdat de Verenigde Staten al eeuwenlang een zwarte bevolking hebben en Europa niet, werd niet inhoudelijk bestreden maar met gegrom uit de zaal en een stroman van Van Jole, die beweerde dat ik zou hebben gezegd dat er in Nederland en Europa geen racisme bestond. Mijn argument dat Engelsen in de Tweede Wereldoorlog niks van rassendiscriminatie wilden weten en heel boos waren op de blanke Amerikaanse soldaten die hun zwarte collega’s discrimineerden werd door iedereen straalweg genegeerd. Het paste niet in het frame, het narrative dat Sunny en de mensen hier elkaar telkens willen vertellen. Toen ik Sunny vroeg of ze wel voor de vrijheid van meningsuiting was, omdat ze vond dat we bepaalde woorden niet meer mochten gebruiken en dat mensen die verkeerde woorden gebruiken moeten worden vermaand, was de zaal echt boos. Blijkbaar is dit heel fout en rechts en wit ofzo.

Natuurlijk wist ik het van te voren al toen ik toezegde om in het panel te gaan zitten, maar ik was daar alleen om de advocaat van de duivel te spelen, de advocaat van de witte man. Zodat de zaal, die van te voren al vond wat Sunny Bergman in haar documentaire ging betogen en dus helemaal niet overtuigd hoefde te worden, iemand had om zich tegen af te zetten. Chris Dorsman, een goede vriend van mij die ik als gast mocht meenemen, hoorde dat mensen in de zaal mij zachtjes de hele tijd liepen te bekritiseren. Ik zou als witte man ‘fancy words’ gebruiken. Blijkbaar is het gebruik van uitdrukkingen als ‘an sich’, ‘au fond’ en ‘ad hominem’ al racisme. Als ik geen moeilijke woorden zou gebruiken en mij niet inhoudelijk had verdedigd was ik waarschijnlijk een domrechtse tokkie geweest in de ogen van de zaal, nu was ik een elitaire bal, het witte establishment. Een klassieke Catch-22. Uiteraard – en dit wist ook van te voren al – werd er eigenlijk alleen van mij verwacht om empathisch te zijn. De zaal hoefde dat niet, want ik ben een witte man, dus geprivilegieerd.

 

Surrogaatchristendom

Waarom het debat geen echt debat was kwam omdat de zaal dit niet wenste, Sunny Bergman dit volgens mij ook niet wenste en het panel dit niet wenste. Sunny Bergman doet het voorkomen dat ze met haar activistische documentaires mensen wakker wil schudden, bewust wil maken, maar de doelgroep die ze zegt te willen bereiken komt niet opdagen. De zaal bestond louter uit linkse, kleurbewuste mensen. Een deel was van kleur (voor zwarte mensen, weinig mensen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond), maar de overgrote meerderheid was wit en vrouw.

Volgens mij gaat de tegenstelling in wezen niet over zwart of wit, ook niet over man of vrouw trouwens, maar over geloof of vrijheid. Identity Politics is een geloof. In veel gevallen een heel narcistisch geloof, dat opvallende overeenkomsten heeft met het evangelische christendom. Je deugt pas als je je hebt bekeerd. Dat kan alleen als je je witte vooroordelen onder ogen durft te zien, kleurbewust bent, je je bewust bent van je witte erfzonde, je je oude kleren hebt uitgetrokken, je afstand hebt genomen van al je bezittingen, al je overtuigingen, je ouders en je familie haat, niet Jezus maar Sunny en Identity Politics volgt. Alleen dan krijg je een nieuwe identiteit en word je een wedergeboren mens. Identity Politics is een surrogaatchristendom met een nieuwe slavenmoraal.

Al met al was het een bijzondere avond. Mijn vermoeden is dat de nieuwe documentaire van Sunny Bergman niet zal aanslaan, alleen bij de reeds overtuigden. Haar pleidooi voor meer empathie kan ik wel onderschrijven, maar als je een echte dialoog wil moet je het heel anders aanpakken.

Daarom dit voorstel aan Sunny: maak straks een documentaire over een witte man (geen vrouw en ook geen zijige witte man) die in gesprek gaat met een zwarte man of vrouw. Het moet een echte dialoog worden, waar ze allebei volop de ruimte krijgen. Een documentaire waar ze elkaar ook proberen te begrijpen. Een verhaal dus waarin de gedachtewisseling open en eerlijk plaatsvindt, waarbij geen karikaturen worden geschetst en vooral een waar de conclusie niet van te voren vastligt.  Als je echt het racisme wil bestrijden en voor meer bewustwording wil zorgen is dit de manier.