Deze maand was de islamoloog Rachid Benzine in Amsterdam. ‘s Middags sprak hij een paar uur met professionals tijdens een zogeheten ‘Expert meeting’ in het Marokkaanse jongerencentrum Argan in Slotervaart met de provocerende aankondiging: “Als moslims zeggen: ‘De koran zegt dit,’ dan zeg ik: ‘De koran zegt helemaal niets!’”

Naast Benzine is Ahmed Marcouch, PvdA-fractielid in de Tweede Kamer, aanwezig om de middag en het debat te leiden. Rachid Benzine, een vriendelijke zwart gebrilde reus, zit knap in het pak en heeft een makkelijke glimlach. Hij werd in Kenitra (Marokko) geboren, maar woont sinds zijn jeugd in Trappes, een banlieu in Parijs, van waaruit wel tachtig islamitische jongens naar Syrië vertrokken. Hij groeide op in een traditioneel islamitisch gezin, studeerde in Parijs en aan de Université Lumière Lyon 2 en werd daarnaast ook nog eens Frans kampioen kickboksen. Rachid Benzine is nu islamoloog, gespecialiseerd in de hedendaagse koranhermeneutiek (exegese) en de geschiedenis van de oorspronkelijke samenleving waarin de korantekst ontstond.

Hij is als onderzoeker verbonden aan het Observatoire du Religieux in Aix-en-Provence en doceert aan het Institut d’etudes politiques d’Aix-en-provence, het protestants instituut van Parijs en in Louvain-la-Neuve. Hij is auteur van Les nouveaux penseurs de l’islam (Albin Michel, 2004) en het boek Le Coran explique aux jeunes (Le Seuil, 2013) verschijnt eind 2015 in het Nederlands.

Benzine voert een kruistocht tegen historisch discutabele interpretaties van de koran, waar onder meer Islamitische Staat en jihadisten hun gewelddadige ideologie op baseren. Daarnaast koestert hij nogal ongebruikelijke opvattingen over ‘werkelijke kennis’ van de islam in het ‘discours’.

Ontkenning

Benzine spreekt snel en overtuigd, in rappe volzinnen zonder hapering, die evident al vaker over zijn tong zijn gerold, steeds onderbroken en begeleid door de simultaanvertaling van de Vlaamse tolk en vriend Benoit Lannoo. “Na de aanslagen op Charlie Hebdo, zag je eigenlijk ontkenning in beide kampen,” zegt Benzine: “Aan de ene kant werd niet erkend dat de aanslagplegers, onze jihadisten, Franse, Hollandse en Belgische jongens zijn. Aan de andere kant kun je onmogelijk volhouden dat de aanslag niets met de islam te maken zou hebben, zoals een deel van de moslimgemeenschap beweert. Dat heeft het wel degelijk. Je kunt ook wel steeds blijven roepen dat wat IS doet geen juiste interpretatie van de islam is, maar intussen ìs het er wel één.”

Hij zette al eerder stevig de toon in een interview met Trouw: “Er wordt zoveel gemoord in naam van Allah dat je niemand nog overtuigt door ‘Islam is vrede!’ te roepen. Vertegenwoordigers van moslimorganisaties, maar ook politici van allerlei richtingen roepen om het hardst ‘Dit is niet de islam’. Omdat je zo niet na hoeft te denken over een religie of een eigen verantwoordelijkheid bij wat er gaande is. Je kunt IS een monster noemen dat de islam in een kwaad daglicht stelt, maar dat verklaart natuurlijk niet hoe IS – een extreme variant van de salafistische islam – heeft kunnen ontstaan. Je kunt beter onder ogen zien dat de islam gewelddadig kan zijn, in woorden of in daden.”

Benzine pleit er niet alleen voor om die werkelijkheid wel onder ogen te zien, maar constateert tegelijkertijd dat er een groot gebrek aan werkelijke kennis over de islam bestaat, zowel binnen als buiten de moslimgemeenschap: “Kreten als ‘Islam is vrede’, dragen niet bij tot een oplossing, maar ook de kreet ‘Islam is geweld’ niet.”

Religieus analfabetisme

“Waar het mij omgaat is dat er in het hele debat een dode hoek bestaat over de werkelijke religieuze dimensies van het probleem rond de jihadisten,” betoogt Benzine: “Dat gebrek aan kennis bestaat aan beide zijden. Die kennis is te belangrijk om alleen aan de moslims over te laten. We zijn in feite religieuze analfabeten geworden. Want de islam op zich bestaat niet. De islam is altijd verbonden met een bepaalde context, plaats en tijd. Een goed begrip van de islam kan ons als het ware vleugels geven. Als we het begrippenapparaat van Islamitische Staat ontleden en alles wat er in naam van de islam gezegd wordt, dan moeten we eigenlijk constateren dat het om fictie gaat, een verbeeldingswereld die bedoeld is om angst te zaaien. Islamitische Staat is een kind van gefantaseerde voorstellingen over de islam.”

In het boek De lokroep van IS, een bundel met veel verschillende bijdragers, geeft hij een voorbeeld van zo’n gefantaseerde voorstelling naar aanleiding van het begrip jihad, dat volgens Benzine oorspronkelijk de oproep tot allerlei specifieke acties inhield, zoals bijvoorbeeld het houden van ‘razzia’s’. Het doel van een razzia was om buit te vergaren. Maar zodra daar geweld bij te pas kwam, er slachtoffers konden vallen en daarmee de eigen gelederen verzwakt werden, schrijft Benzine, werd de jihad in de toenmalige tribale samenleving al meteen een stuk minder interessant. “In deze 7e-eeuwse samenleving had de strijd zelf niet de minste aantrekkingskracht. De notie van het martelaarschap en de idee om te sterven voor een god, is totaal vreemd aan de 7e-eeuwse samenleving.”

Absoluut anachronisme

Het grote probleem is volgens Benzine dat IS en andere radicalen bij hun interpretaties vaak verschillende tijdperken door elkaar halen. De koran stamt uit het begin van de zevende eeuw en de tweede belangrijke bron, de Hadith, de verzameling van getuigenissen over uitspraken en daden van de profeet, zijn bijna anderhalve eeuw later geschreven. “Maar de schrijvers toen en wij nu, hebben in feite geen fysieke getuigenissen uit de periode dat de Koran ontstond. Het begrip religie bestond niet in de tijd van de openbaring, in de zevende eeuw. Een niet-Arabier kon in die tijd geen moslim worden. De islam heeft tijdens zijn bestaan heel veel interpretaties gekend. En wie beweert terug te grijpen naar de Koran uit de tijd van de profeet, baseert zich in feite op een idealistische visie van een islam die nooit bestaan heeft.”

De extremisten baseren zich op bronnen, met name de Hadith, die ze verkeerd interpreteren. Dat is uw stelling?

“Gewelddadigheid is altijd de vrucht van wat er in het heden gebeurt, wat ook de legitimatie mag zijn die extremisten in de oude bronnen vinden. Ik versta onder radicalisering dat je daadwerkelijk bereid bent om geweld te plegen. De extremistische islam komt voort uit het salafisme, maar je mag ook niet alle salafisten over één kam scheren. Er bestaat ook een groep salafisten waarbij de nadruk ligt op de vroomheid, de piëtistische stroming. Salafisme hoeft niet automatisch tot gewelddadigheid te leiden.”

Is er dan geen werkelijke kennis over de islam mogelijk?

“Van de oorsprong van de islam, namelijk die van de zevende eeuw toen de koran werd geschreven, weten wij vanuit een puur historisch wetenschappelijk perspectief niets over de werkelijke feiten. Wij beschikken over onvoldoende kennis om die feiten goed te reconstrueren. Wat wij denken te weten over de koran, leren wij uit de profetische traditie. Deze secondaire bronnen zijn een reconstructie van de zevende eeuw en van de context waarin de vroegste getuigenissen over deze eeuw zijn opgeschreven.”

U zegt ook dat de moslims nu de bronnen moeten interpreteren in de context van de moderne tijd?

“Dat is juist. Dat moeten we blijven onderstrepen. De islam ontwikkelt zicht voortdurend en heeft veel verschillende fasen doorlopen in de geschiedenis. De islam van de beginjaren vertalen als religie is een absoluut anachronisme. De jihadisten van onze tijd bezitten geen religieuze kennis. Dan kun je ook veel sneller beïnvloed worden door heel radicale interpretaties. Maar die misvattingen van onze jongeren over de islam hebben ernstige gevolgen, want een hele groep jonge mannen is bereid ervoor te strijden en te sterven. We moeten dat soort ideeën echt deconstrueren, ook op internet. Maar het probleem is, dat deze jongens hun gedachtegoed ook op andere plekken vinden. Er bestaat namelijk wel degelijk een radicaal netwerk voor de jongeren die vertrekken. Een netwerk dat de jongeren helpt om de stappen te zetten in hun radicalisering, waardoor ze grenzen overschrijden en tot gewelddadigheid overgaan. In tegenstelling tot 2013 weten we nu wel wat er in Syrië gebeurt. De vraag is natuurlijk: Hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat die jongens toch vertrekken, na het zien van die gruwelijke beelden, die we allemaal kennen?”

Verscheurde samenleving

Benzine wil een waarachtige tegenstroming op gang brengen, niet alleen op internet, maar ook in de vele zalen in België, Frankrijk en Nederland, waar hij lezingen geeft en participeert in debatten met jongeren, al is “een rustig debat binnen de moslimgemeenschap heel moeilijk te voeren. Ik wil een vernieuwing van de islam die breed gedragen wordt. Daar is haast bij, want we hebben inmiddels al een achterstand opgelopen van dertig, veertig jaar. We hebben aan de ene kant wanhopige moslimouders die hun zonen zien vertrekken. Daarnaast bestaat er een grote groep moslims die zich gestigmatiseerd en gediscrimineerd voelt; en aan de andere kant hebben we een grote groep Europeanen die allergisch is geworden voor alles wat met de islam te maken heeft. Ze hebben er de buik vol van. Die tegenstelling verscheurt onze samenleving.”

Binnen de islam is er al een tijd een oorlog, een richtingenstrijd aan de gang, constateert Benzine onomwonden. “Die strijd speelt zich zelfs binnen gezinnen af. Daarom moeten we werken aan een moderne islam, die verbonden is met onze tijd en Europa. Die kun je niet vinden in de moskeeën. Wie moet het voortouw nemen? De moslimgemeenschap zelf natuurlijk, maar ook de niet-moslims.”

De apocalyptische eindstrijd

Er zijn verschillende groepen Syriëgangers die heel uiteenlopende motieven hebben om af te reizen, stelt Benzine. “Er bestaat wel degelijk een groep die vertrekt om echt humanitaire hulp te bieden. Een tweede groep wordt gemotiveerd door wat zij zien als de onrechtvaardige behandeling van moslims daar. Het gevoel dat het westen niets doet. Die twee groepen moet je echt goed onderscheiden van de derde groep die vertrekt om in het Midden-Oosten criminele en gewelddadige feiten te plegen, waarbij ze gemotiveerd worden door religieuze opvattingen. IS heeft twee oude mythes nieuw leven ingeblazen. Ten eerste natuurlijk die van het eeuwenoude kalifaat waar de hele umma wordt samengebracht, maar ook een al duizend jaar oude mythe die we her en der in de profetische traditie vinden. Namelijk de apocalyptische eindstrijd die zich in Syrië zou afspelen, de voorspellingen over de definitieve eindstrijd tussen goed en kwaad en het einde van de wereld. Dat denkbeeld wordt heel nadrukkelijk uitgedragen in de propaganda van IS. Ook dat idee moeten we uit de wereld helpen, want anders zullen de jongeren daardoor geïnspireerd blijven.”

Uit Brits wetenschappelijk onderzoek over radicalisering blijkt dat er nog een vierde groep Syriëgangers bestaat, namelijk de avonturiers, de jongens die de held willen spelen?

“Ja natuurlijk, dat klopt. Er is een groep jongeren die onder de indruk is van wapens en wapengeweld, die geweld aantrekkelijk vindt. Er bestaan dus heel verschillende motieven bij de Syriëgangers. De oplossingen zullen dus altijd meerkantig moeten zijn. Ook de sociaal-economische achterstand van moslimjongeren moet zeker aangepakt worden.”

Banlieu

“Maar ik kom zelf uit Trappes, een banlieu (voorstad) van Parijs, waar tachtig jongeren naar Syrië zijn vertrokken. Ruim de helft van die jongens, was goed geïntegreerd en zat in een goede sociaal-economische situatie. Achterstand of slechte sociaal-economische omstandigheden zijn dus niet voldoende als verklaring voor hun vertrek; er moet vooral sprake zijn van een ideologisch religieuze trigger voor deze jongeren. Ze hebben een amoreel referentiekader ontwikkeld. Jonge moslims zoeken hun kennis op internet, ze raadplegen Imam Google en denken dat ze dan wat weten. Ze vinden die ideeën ook in de lokale radicale netwerken. Religie kan bruggen slaan en helpen bij het opbouwen van een vreedzame samenleving. Maar we moeten ons er ook bewust zijn dat bepaalde islamitische stromingen juist de katalysator kunnen zijn van het kwaad.”

Hoe komt het dat u zelf ontsnapt bent aan die ontwikkeling en zelfs academicus bent geworden?

“Ik kom uit een fijn, warm en goed functionerend en traditioneel gezin. Ik bezocht de koranschool in mijn jeugd en deed toen al veel kennis op over de islam. Maar op hele jonge leeftijd maakte ik ook christelijke vrienden, waarmee ik later ook samenwerkte in de sociale sector. Daardoor ben ik de christelijke bronnen gaan bestuderen en heb ik de christenen leren begrijpen. Ik ben mij gaan afvragen wie er binnen de islamtraditie soortgelijke kritische visies had en ontdekte er een aantal. In 2004 heb ik een eerbetoon aan hen gebracht met mijn boek Les nouveaux penseurs de l’islam, De nieuwe denkers van de islam. Dit soort kritische ideeën bestaan dus binnen de moslimwereld, maar ze worden onvoldoende verspreid. Overheden in moslimlanden houden kritische denkbeelden over de islam tegen. Zodra je kritiek hebt, wordt je aangepakt. Dat maak ik zelf ook regelmatig mee. Maar ik merk ook dat er veel belangstelling is voor mijn opvattingen in de zalen waar ik spreek.”

Westerse islam is nodig

Is het überhaupt mogelijk om gedwongen te deradicaliseren?

“Nee. Ik denk het niet. Maar we moeten vooral voorkomen dat onze jongeren radicaliseren. Dat is toch echt het belangrijkste. Er zijn er veel meer jongens niet vertrokken, dan wel vertrokken. Al die jongen zitten dus nog gewoon hier. Met de jongens die zijn afgereisd, kunnen we niets meer. Het probleem is wel dat er in het westen een verkramptheid is ontstaan met betrekking tot alles wat met de islam te maken heeft. Maar je moet de meerderheid van de Europese moslims niet alleen als een probleem zien, maar juist als een deel van de oplossing. Als je wilt voorkomen dat jongeren radicaliseren, moeten toch echt de moslims hier daarvoor gaan zorgen. We hebben een westerse islam nodig voor het deconstrueren van die verkeerde historische interpretaties.”

De burgemeester Van Aertsen van Den Haag zegt, dat we de terugkeerders gedwongen moeten deradicaliseren. Dat is toch ridicuul?

“Ik denk dat de politici soms een gevaar zijn voor onze samenleving. Er is ook sprake van een populistische radicalisering bij sommige politici, die weer een reactie is op de religieuze radicalisering. Maar je moet voor ogen blijven houden dat de jongens die terugkeren, in Nederland, België, Frankrijk en Groot-Brittannië geboren en getogen zijn.”

Maar hun ideeën komen meestal wel uit het buitenland, via het internet en lokale radicale groepen?

“Je vindt inderdaad op het internet allerhande informatie die een trigger kan zijn voor een religieus geladen radicalisering. Natuurlijk is dat zo.”

Deradicaliseren kan alleen als je zelf al tot een andere overtuiging bent gekomen, via zelfreflectie, nieuwe kennis en argumenten. Dat is meestal een lange weg.

“Ik ben het met je eens. Dat zal dus heel veel tijd in beslag nemen. Maar het probleem is, zoals gezegd, dat we al heel veel tijd hebben verloren door verkeerde politieke keuzes die in het verleden zijn gemaakt. De ideeën die die jongeren aanhangen, kunnen echt alleen met religieuze argumenten bestreden worden. Dat moet binnen de moslimgemeenschap zelf plaatsvinden. Want zo lang die radicale elementen in het debat blijven bestaan, zul je altijd weer jongeren hebben die ze aangrijpen om te radicaliseren.”

De kloof

Naast het risico van aanslagen, is een veel groter probleem dat de kloof tussen moslims en niet-moslims zich verder zal verdiepen?

“Dat klopt. We hebben eigenlijk aan beide kanten te maken met gefantaseerde, dus niet op de werkelijkheid berustende, voorstellingen van de andere kant. We kennen elkaar eigenlijk niet.”

Kunt u concrete voorbeelden noemen?

“In de westerse publieke opinie bestaat de neiging om de gehele moslimwereld te zien als iets dat onveranderlijk is. Men ziet niet dat de islam steeds verandert. Dat de islam afhankelijk is van de cultuur, het land en het voortschrijden van de tijd. Een ander waandenkbeeld is, dat de islam fundamenteel onverenigbaar zou zijn met de democratische rechtsstaat, met de mensenrechten en met de gelijkwaardigheid van man en vrouw.”

Er bestaan veel verschillende opvattingen en stromingen, maar zodra er kritiek komt, roepen veel moslims: “Er is maar één islam, de ware religie.”

“Ja dat is juist, maar dat is een reactie op het feit dat veel moslims zich al aangevallen voelen. Ze zien een deel van het westen toch als agressief met betrekking tot moslims. Zoals eerder gezegd: Wij kennen de complexiteit en gelaagdheid van elkaar niet. Het is voor beide kampen eenvoudiger om dan één simplistisch beeld neer te zetten. Daarnaast is er binnen de islam een ware ideeënstrijd aan de gang van verschillende stromingen. Al die stromingen vinden van zichzelf dat zij het bij het recht eind hebben en de ware religie vertegenwoordigen. Sommigen zijn zelfs bereid om moslims met een andere interpretatie te doden. Daarom is het zo belangrijk om dit soort denkbeelden uit de wereld te helpen.”