‘Hoe diverser een buurt wordt, hoe meer het samenleven onder druk komt te staan.’ Dit is een veelzeggende quote uit de mond van socioloog Godfried Engbersen. Hij is een van de auteurs van het recentelijk uitgekomen rapport ‘De nieuwe verscheidenheid. Toenemende diversiteit naar herkomst in Nederland’ van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).

 

Geen zwart-witte zaak

Uit de literatuur over migratie en diversiteit blijkt dat wetenschappers al jarenlang constateren meer homogene wijken een basis voor goed samenleven vormen, terwijl diversiteit dit samenleven juist sterk kan aantasten. De Amerikaanse politicoloog Robert Putnam kwam ruim 10 jaar geleden al op basis van onderzoek tot de conclusie dat diversiteit het onderling vertrouwen aantast, en sociaal kapitaal vermindert. Putnam’s uitkomsten kwamen hem op grote kritiek te staan, ook van collega’s. Ten dele omdat er zeker het een en ander mankeerde aan zijn onderzoek, maar ook omdat de uitkomsten ervan voor veel collega’s en anderen, simpelweg onacceptabel waren. Diversiteit diende positief gewaardeerd te worden en mocht geen negatieve connotatie krijgen. De conclusies van Putnams onderzoek staan echter ruim 10 jaar later nog steeds: diversiteit tast het onderlinge vertrouwen aan, vermindert het sociaal kapitaal en kan een bron van spanningen vormen in wijken. Het recente onderzoek van de WRR laat zien dat dit in Nederland niet heel veel anders is dan elders.

Volgens het onderzoek zal de komende decennia een voortdurende migratiestroom zorgen voor een toenemende verscheidenheid in de samenleving. Deze diversiteit zal op haar beurt in veel wijken leiden tot het aantasten van de buurtcohesie, het verminderen van de deelname aan vrijwilligerswerk en eveneens het verminderen van het onderlinge vertrouwen van burgers. Ook zullen burgers in diverse wijken zich minder snel thuis voelen en zullen onveiligheidsgevoelens toenemen. Opvallend is dat dit zowel voor autochtone bewoners als voor reeds gevestigde groepen met een migratieachtergrond geldt. Het is dus allesbehalve een zwart-witte zaak. Daarnaast gaat dit alles vooral op voor de middenklasse, de ruggengraat van de samenleving.

 

Economische gevolgen

Tot zover de sociale gevolgen van de toenemende diversiteit in Nederland. Maar er zullen ook economische gevolgen aan vastzitten. Zo zal toenemende verscheidenheid volgens de onderzoekers de economische groei remmen, in plaats van doen toenemen. Weliswaar zal de innovatie en creativiteit eveneens toenemen, maar hier zal slechts een beperkt aantal bedrijven van profiteren, terwijl tegelijkertijd het de overheid is die op zal draaien voor de kosten van de toenemende diversiteit.

Wat betekent dit nu? Betekent het dat diversiteit universeel slechts is? Zeker niet. Diversiteit kent ook veel voordelen voor een samenleving. Om in de woorden van de Britse econoom Paul Collier te spreken: ‘Diversiteit is beter dan geen diversiteit’. Maar tegelijkertijd, zo stelt Collier, is teveel diversiteit eveneens niet goed. De realiteit echter is dat we reeds in een diverse samenleving leven, die de komende decennia alleen maar diverser zal worden. De realiteit is dus diversiteit. Een terugkeer naar monocultuur zit er niet in, als dat überhaupt al een realistisch streven is.

Tegelijkertijd is het van belang om ook de problematische gevolgen van diversiteit te onderkennen. In progressieve kring, en onder de politieke, economische en culturele bovenlaag van de samenleving, komen opvattingen als ‘diversiteit is een verrijking’ en ‘diversiteit moet je vieren’ steeds meer bovendrijven. De realiteit weerspreekt echter deze opvattingen. In plaats van diversiteit als een verrijking te zien en het te vieren zouden we moeten beseffen dat er nadelige gevolgen vastzitten aan een steeds diverser wordende samenleving, voor burgers van verschillende achtergronden, en dat het van belang is om hierop te acteren.

 

Migratie

En wanneer we vanuit deze realiteit gaan werken dan kunnen we ervoor zorgen dat het onderlinge vertrouwen in de maatschappij nog verder wordt aangetast, dat het samenleven nog verder onder druk komt te staan en dat spanningen in de samenleving toenemen in plaats van dat ze afnemen. In plaats van diversiteit dan te vieren zouden we juist het tegenovergestelde moeten doen. Meer kijken naar wat ons verenigt, naar wat ons verbindt, in plaats van wat ons anders maakt, van wat ons verdeelt. In dat kader zijn drie ontwikkelingen voor de toekomst van belang: het terugdringen van migratie en combinatie met een meer assimilatie gerichte samenleving; het tegengaan van segregatie en het nastreven van vermenging; en het werken aan een narratief dat Nederlanders van verschillende achtergronden kan verbinden: een nieuw, inclusief, liberaal nationalisme.

Migratie dient teruggedrongen te worden omdat de problematiek rondom diversiteit van de toekomst niet voldoende aangepakt kan worden als een continue stroom van nieuwkomers het systeem blijvend onder druk zit. Er is ruimte nodig om eerst het eigen huis op orde te brengen, voordat de deur weer open staat voor anderen. Een meer op assimilatie ingestelde overheid en samenleving kunnen hier hopelijk ook aan bijdragen. Tegelijkertijd is het nodig dat we segregatie tegengaan, en in plaats daarvan streven naar vermenging. Wanneer burgers elkaar niet kennen en steeds meer tegenover elkaar in plaats van naast elkaar komen te staan gaan daar een ontwrichtende werking van uit. Tot slot is het van belang dat er ook een verbindend narratief voor onze samenleving komt. Een inclusief, liberaal, nationalisme, wat burgers van alle achtergronden met elkaar verbindt, en waar ook rituelen en symbolen waar simpelweg een behoefte aan bestaat in onze samenleving toe behoren.

Bovenstaande suggesties vormen uiteraard niet het ei van Columbus in deze kwestie, en het zal nogal wat voeten in de aarde hebben om het te realiseren. Maar er is ook geen duidelijke, voor de hand liggende, oplossing die makkelijk uitgevoerd kan worden. Maar los van welke richting we opgaan als samenleving in het proberen te ondervangen van de in het rapport van de WRR beschreven problematiek, het is en blijft van belang om de schaduwkanten van diversiteit te onderkennen. Alleen wanneer we dit doen kunnen we werken aan een samenleving die enerzijds divers is, maar waar tegelijkertijd de negatieve gevolgen van diversiteit ook worden ondervangen.

 

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons