Ewout Klei voelde Gerben Bakker en Gert Jan Geling stevig aan de tand, die onlangs een boek over politieke correctheid hebben geschreven, met als kristalheldere titel Over politieke correctheid.

 

Om eerst even helder te krijgen waar we het precies over hebben, hoe definiëren jullie het begrip politieke correctheid?

(Bakker) Politieke correctheid is niet neutraal en daarom haast niet objectief te definiëren. Als je kijkt naar waarom iemand politiek correct genoemd wordt, onderscheiden we wel twee uitgangspunten. Dogmatische politieke correctheid betekent dat je de samenleving moreel wil corrigeren vanuit eigen heilige overtuiging. Het dogmatische wil zeggen dat je daarin compromisloos bent: bijvoorbeeld, kolonialistische taaluitingen moeten weg omdat ze fout zijn. De term verwijst er in dit soort kwesties naar dat men nieuwe taboes schept, of zelfs moet scheppen om de samenleving moreel beter te maken. Conformistische politieke correctheid, zoals we de tweede betekenis noemen, heeft daar ook weer mee te maken. Dan gaat het om angst en kuddegedrag. Mensen passen zich aan omdat ze geen gevoelige snaar willen raken. Dit komt heel veel voor maar is moeilijk te meten.

 

Is pleiten voor meer fatsoen automatisch politiek correct? Conservatieve mensen zijn namelijk toch ook voor meer fatsoen, terwijl we deze mensen juist niet politiek correct vinden.

(Bakker) Nee. Fatsoen is soms ook hard nodig voor vruchtbare discussie. Discussies zijn eerder verhard. Wij kijken breder naar politiek gemotiveerd aanpassingsgedrag. Dit kan ook juist andersom werken; Dat mensen zich aanpassen aan de populistische norm dat alles maar gezegd moet worden. Wat zwaar telt voor ons is waarom je dingen zegt of verzwijgt. Taboes zijn zeer sterk afhankelijk van de sfeer waarin je je begeeft. Als je correct bent kijk je vooral naar wat er dan van je verwacht wordt. Het is problematisch als veel mensen zich sneller aanpassen aan deze verwachting dan dat ze aan kritische positiebepaling doen. Misschien is meer fatsoen soms wel nodig om te voorkomen dat mensen de vrijheid ervaren om te zeggen wat ze werkelijk denken.

Gerben Bakker

Is de politieke correctheid nu niet minder erg geworden, na 9/11 en Pim Fortuyn? Je kunt namelijk, als je wilt, de lelijkste dingen over moslims, vluchtelingen of zwarte mensen zeggen. Sterker nog, op sociale media nemen veel mensen geen blad meer voor de mond en zeggen soms dingen waar wijlen Hans Janmaat van de Centrumpartij rode oortjes van zou hebben gekregen. Of overdrijf ik nu?

(Bakker) Politieke correctheid is veranderd. Onder Fortuyn ging het vooral over de klacht dat de progressieve bevolkingslaag grote moeite had om te benoemen dat er integratieproblemen waren. Vandaag kost het misschien wel meer moeite om vast te houden aan een standpunt dat de positieve kanten van de multiculturele samenleving belicht. Maar wat wij zien is dat het erg kan uitmaken in welke maatschappelijke sfeer je je begeeft. Denk bijvoorbeeld aan de cultuursector. Daarin maak je je zeker niet populair als je je rechts uitlaat over – noem maar wat – een te slap vluchtelingenbeleid. In brede maatschappelijke zin lijkt alles wel gezegd te kunnen worden, tot op het schofterige af, maar in eigen kring, van de eigen werkvloer bijvoorbeeld, kan politieke correctheid zeker sterk aanwezig zijn.

Een tweede punt is dat de discussie over politieke correctheid meer en meer veramerikaniseert. Veel kwesties die mensen nu politiek correct noemen hebben te maken met ongenoegen over de moralistische toon die activisten aanslaan. Dit wekt ressentiment op – mensen hebben het gevoel dat ze om allerlei redenen in de hoek van racisme of misogynie gedrukt worden terwijl ze daar zelf totaal geen reden voor zien. Het gaat dan niet om wat onbenoemd blijft maar over nieuwe taboes die ontstaan rondom zaken die vaak te maken hebben met identiteit, zoals ingesleten taal of omstreden tradities zoals Zwarte Piet.

 

En wat vinden jullie eigenlijk van de analyse van Rutger Bregman van De Correspondent, die twee jaar terug beweerde dat we Nederland juist last hebben van een rechtse politieke correctheid? Is het in bepaalde kringen niet bon ton om de islam stom te vinden, tegen de EU te zijn en voor referenda en het volk? 

(Geling) Zeker, en Bregman maakt daarmee naar onze mening ook een heel terecht punt. Het idee dat politieke correctheid iets exclusief links is, is naar onze mening dan ook misplaatst. Want we zien ook wel degelijk politieke correctheid op rechts. Bregman noemt in dat kader onder meer zwarte piet, de multiculturele samenleving en criminaliteitscijfers onder minderheden. Op dat terrein zien we een nieuwe politieke correctheid ontstaan. We halen in dit kader ook de antropoloog Frank Bovenkerk aan, die lange tijd bezig was om het taboe op het onderzoek doen naar de rol van cultuur bij criminaliteit te doorbreken. Later constateerde Bovenkerk dat niet langer deze rol benoemen een taboe was, maar dat je, wanneer je nu nuance aan probeert te brengen in de discussie over migratie, cultuur en criminaliteit je het risico loopt weggezet te worden met het verwijt van politieke correctheid. Ook zien we dat inmiddels de term ‘populistische correctheid’ gemunt is, waarbij je alles mag zeggen, zolang je maar geen standpunten uitdraagt die in strijd zijn met ‘de wil van het volk’. Kritiek op democratisch gekozen populistische leiders is hierbij dus taboe. Zo zien we dat rechts, net als links, haar eigen dogma’s en taboes heeft, en zich in dat verband ook eveneens bijzonder politiek correct op kan stellen.

Gert Jan Geling

NRC-columniste Clarice Gargard en Trouw-columniste Saeda Nourhussen weigerden met jullie in debat te gaan bij het programma De Nieuwe Maan. Nourhussen wilde bovendien jullie opiniestuk niet publiceren in haar blad One World. Daarnaast las ik dat Enis Odaci van de website Nieuw Wij had felle kritiek had op Gert Jan Geling, omdat hij gaat promoveren bij Paul Cliteur. Hoe verklaren jullie de vijandigheid van deze ‘opiniemakers van kleur’?     

(Geling) Ik denk dat het te kort door de bocht zou zijn om te stellen dat ‘opiniemakers van kleur’ zich massaal tegen ons boek keren. Integendeel, wij ontvangen ook uit die kringen veel positieve reacties. We zien inderdaad wel dat binnen een hele linkse, activistische groep op Twitter zeer negatief op het boek wordt gereageerd. Waarbij we ons wel eens afvragen of de mensen waarom het hier gaat het boek überhaupt wel hebben gelezen, of puur en alleen reageren op basis van het beeld wat bij hen opkwam wanneer de term politieke correctheid valt. Vermoedelijk het laatste. Regelmatig gaat het dan ook om argumenten die beneden alle peil zijn. Nourhussen maakt het zo bond dat ze op Twitter rondbazuinde dat wij een opiniestuk hadden ingestuurd naar One World, wat men daar vervolgens geweigerd heeft. Wat ze daarbij even voor het gemak wegliet is dat haar redactie onze uitgeverij (Boom) had benaderd met de vraag of wij een stuk wilden schrijven over de vraag in hoeverre politieke correctheid een risico vormt voor het vrije denken. Toen wij dat vervolgens deden werd het geweigerd. Toch niet bepaald iets wat je trots over op Twitter zou moeten willen rondbazuinen, lijkt me. Wat betreft Odaci: die hanteert hier een drogreden die GroenLinks-Kamerlid Zihni Özdil ooit omschreef als het ‘argumentum ad Cliteurum’, namelijk alles wat in de lijn van wat Paul Cliteur zegt of wat met hem geassocieerd kan worden is fout. In plaats van dat onze criticasters zich van zulke drogredenen bedienen zouden we toch vooral ervoor willen pleiten dat kritiek op ons, of ons boek, op basis van inhoud geschiedt. Dus lees het, en ga het debat met ons aan. Want een publiek debat waarbinnen eenieder binnen zijn of haar eigen Twitter-bubbel veilig roept dat anderen ‘fout’ zijn, maar niet inhoudelijk in debat wil gaan met die ander, dat is toch echt de dood in de pot voor een gezond publiek debat.

 

In het boek wordt Thierry Baudet opgevoerd als een slachtoffer van politieke correctheid, omdat sommige mensen hem de mond zouden willen snoeren en/of een podium weigeren. Op de standpunten van Baudet gaan jullie echter helemaal niet in. Is de wijze waarop jullie het probleem aanvliegen hier niet totaal verkeerd? Kan kritiek op de standpunten van Baudet – die waarschuwt tegen ‘omvolking’ door asielzoekers uit Afrika, borrelt met racisten als Jared Taylor en Jean-Marie le Pen en allerlei nepnieuws uit Rusland verspreidt, onder andere over de MH17 – ook gewoon inhoudelijke kritiek zijn? Je bent toch niet automatisch politiek correct als je stevige inhoudelijke kritiek op Baudet levert? 

(Geling) Uiteraard niet. Integendeel zelfs, wij pleiten in ons boek nadrukkelijk vóór inhoudelijk debat. Maar de casus van Baudet die hier wordt aangehaald ging ergens anders over, namelijk over het protest tegen een lezing die Baudet zou geven aan de Universiteit Leiden. Hij was hiertoe uitgenodigd door een studievereniging. Vervolgens werden er door tegenstanders posters opgehangen met oproep tot protest en het statement dat Baudet niet welkom was. We kunnen dit zien als een Nederlands voorbeeld van het ‘No Platforming’, een praktijk die we steeds meer terug zien op Angelsaksische onderwijsinstellingen, en waarbij activistische studentengroepen ernaar streven te voorkomen dat een spreker wiens opvattingen zij als ‘fout’ bestempelen de kans krijgt om een lezing te geven of mee te doen aan een debat op een bepaalde universiteit. Wij zien dit echter als problematisch, juist omdat we van mening zijn dat ook met meningen die je als verwerpelijk kunt bestempelen, en dat kun je zeker zeggen van een aantal hier genoemde opvattingen van Baudet, het debat aangegaan dient te worden. Op basis van inhoud. En niet middels het proberen te blokkeren van iemands komst naar een universiteit. Saillant detail in deze kwestie is overigens dat docenten van de Universiteit Leiden, door de studievereniging die de lezing organiseerde, gevraagd was om met Baudet in debat te gaan. Dit werd geweigerd. Een aantal docenten kwam echter wel de lezing verstoren, waardoor sommige aanwezige studenten zich niet veilig voelden en hun mening niet langer durfden te geven. Ik denk dat het juist dit soort praktijken zijn die we niet moeten willen op onze hogere onderwijsinstellingen. Ook hier zou moeten gelden: ga dat debat aan. Want juist de universiteit is bij uitstek dé plek waar dat vrije debat plaats zou moeten vinden.

Edward Saïd op een Palestijnse muur. Bron: Wikipedia / Wikimedia Commons

De Palestijns-Amerikaans Edward Saïd heeft met zijn boek Orientalism ongelooflijk veel invloed uitgeoefend op het linkse denken, met zijn kritiek op het Westen dat kolonialistisch en racistisch zou zijn. Onder andere Gloria Wekker en Dyan Abu Jahjah lopen met hem weg. In het boek vertellen jullie echter het verhaal van een zwarte vrouw die Saïd te westers vindt, omdat hij in een ander boek pas op pagina 13 een niet-westerse auteur aanhaalt. Is dit een gevalletje Roomser-dan-de-Paus willen zijn? Valt de echte Saïd mee, in vergelijking met wat epigonen van hem hebben gemaakt? 

(Bakker) Saïd geeft met dit standpunt haarscherp aan dat een wetenschapper het kritisch denkvermogen verkiest boven blind activisme. Dat doet geen afbreuk aan zijn verdienste om oriëntalistische vooringenomenheid te hebben blootgelegd. Het maakt het juist sterker dat hij zich realiseerde dat de identiteitspolitieke weg heilloos is met het oog op emancipatie. Het is een belangrijke boodschap voor iedereen die discussies vereenvoudigt tot uiterlijke merktekens in plaats van te spelen op de inhoud. En juist dit gebeurt tegenwoordig nogal eens.

Natuurlijk zullen mensen als Wekker en Abu Jahjah hem zien als inspirator. Dat mag ook, hoewel er altijd wel betekenis verloren gaat als dit soort klassiek denkwerk ideologisch ter hand genomen wordt. Het is ook niet altijd te voorkomen als je denkbeelden eigenmaakt. In het boek voeren wij de filosofie van Hannah Arendt op om het gevaar van kritiekloze aanpassing te benadrukken. Maar iemand anders zou deze lezing wel weer bestrijden. Een denker als Saïd geeft wat ons betreft in ieder geval de inspiratie om jezelf niet vast te zetten in ideologische starheid, ondanks dat je toch veel te betekenen hebt op het gebied van perspectiefwijziging.