De formatie duurt inmiddels alweer ruim drie maanden en het einde is voorlopig niet in zicht. De kansen voor de combinatie van VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie zijn aanwezig, maar voor deze ploeg op het bordes staat zijn we vermoedelijke weer enkele maanden verder. Het alternatief is een minderheidskabinet, of erger: nieuwe verkiezingen.

Nieuwe verkiezingen zouden een blamage voor de politiek als geheel zijn. Toch is de optie al meerdere keren hardop genoemd; zelfs door premier Rutte. Voorlopig is het niet aan de orde, maar het is een spook dat altijd rond blijft dwalen zolang er geen nieuw kabinet is gevormd.

Maar voor meerdere partijen zou deze situatie natuurlijk meer dan welkom zijn. Nieuwe verkiezingen betekent nieuwe winnaars. Momenteel verschillen de meeste peilingen niet veel van de jongste verkiezingsuitslag, maar dat kan veranderen wanneer de politiek het daadwerkelijk zover laat komen. Wie worden er gestraft, en wie worden er juist beloond?

Wie naar de peilingen kijkt, ziet dat met name de SP momenteel nog verder wegzakt. En dat is niet verwonderlijk: de partij heeft op geen enkel moment nog maar overwogen om deel te nemen aan een coalitie. Een stem op de SP is een weggegooide stem: de partij veroordeelt zichzelf tot eeuwige oppositie. De harde kern van de socialisten zal dat wellicht altijd uit principe blijven steunen, maar kiezers die Nederland graag naar links zien bewegen hebben niks aan een stem op de partij van Emile Roemer. Nieuwe verkiezingen zouden vermoedelijk opnieuw een zetelverlies voor de Socialistische Partij betekenen. Er gaat weinig aan verloren.

En GroenLinks dan? Sinds Jesse Klaver aan het roer staat is de partij voortdurend in populariteit gegroeid. Maar nu hij de formatie heeft laten klappen op het thema migratie, klinkt er ook vanuit eigen gelederen forse kritiek. Veel mensen die op GroenLinks stemmen, doen dat voor het klimaat. Klaver kreeg de kans om een aanzienlijk deel van die klimaatplannen om te zetten in beleid. Hij liet dat liggen om zich vast te kunnen houden aan principes over vluchtelingen. Principes waar hij niets aan had aangezien het beleid dat hij afkeurt hoe dan ook in Europees verband zal worden toegepast. Zullen de kiezers bij mogelijke nieuwe verkiezingen Klaver toch nog hun vertrouwen gunnen? Of zullen zij zien dat van de idealen weinig terecht komt wanneer je niet bereid bent om compromissen te sluiten? De keuze op links is beperkt, dus veel zal GroenLinks niet verliezen. Maar een stevige groei zal er door deze houding vermoedelijk niet inzitten. En daardoor zal de partij bij de volgende formatiepoging in precies hetzelfde schuitje terecht komen: Nederland kent geen linkse meerderheden dus er zal moeten worden samengewerkt met rechts. Het is de harde realiteit die Klaver nu nog niet onder ogen kan zien.

En dan de PVV: de partij is deze formatie geen enkele keer in beeld geweest. Een groot deel van de PVV-stemmers maakt zich daar erg kwaad over en zal juist daardoor nog meer overtuigd op Geert Wilders stemmen. Maar een aanzienlijke groep PVV-stemmers zal de stem wellicht parkeren bij een partij die niet per definitie uitgesloten wordt door alle andere partijen. Op de lange termijn kan het Forum voor Democratie van Thierry Baudet een groot deel van de PVV-kiezers overnemen. Het is vervolgens nog maar de vraag of Forum wel tot een coalitie kan toetreden: de uitspraken van Baudet zijn bepaald niet minder anti-rechtsstatelijk en anti-democratisch dan die van Wilders.

Wat de VVD betreft is het lastig in te schatten hoe de kiezer reageert wanneer alle formatiepogingen mislukt zijn. Wordt de partij beloond omdat het niet teveel toegaf aan GroenLinks op migratie? Of wordt het juist afgestraft omdat premier Rutte in de ogen van kiezers te weinig leiderschap toonde door geen kabinet te kunnen vormen? Voor het CDA geldt hetzelfde.

Ook D66 zal met veel spanning eventuele nieuwe verkiezingen tegemoet gaan. Partijleider Alexander Pechtold kondigde voor de verkiezingen aan dat hij de landelijke politiek zou verlaten wanneer D66 niet tot het kabinet zou toetreden. Als hij woord houdt, krijgt de partij dus een nieuwe lijsttrekker. Het is algemeen bekend dat verkiezingsuitslagen van D66 sterk afhankelijk zijn van degene die de kar trekt. Onder Hans van Mierlo haalde D66 historische resultaten, terwijl Els Borst in 1998 behoorlijk teleurstelde. De nieuwe partijleider wordt dus allesbepalend.

En de PvdA? Misschien kan de partij wat zetels terugveroveren in de linkse arena nu de SP en GroenLinks het hebben laten afweten. Maar het zal allemaal nog te vers zijn om een definitief herstel in te zetten. Het is überhaupt nog maar de vraag of de PvdA ooit weer terug weet te keren op het oude niveau.

Voorlopig zijn de onderhandelingen voor een nieuw kabinet nog ”gewoon” bezig en zijn alle voorspellingen voor eventuele verkiezingen puur speculatief. Maar lang niet iedere partij zal rouwig zijn wanneer de onderhandelaars er definitief niet uitkomen. De Nederlandse democratie is er echter onder geen enkele omstandigheid bij gebaat.

 

Afbeelding: Wikimedia Commons