Niet de Brexit brengt de Europese Unie (EU) en de Europese samenwerking in gevaar, maar het gedrag van een van de regeringen binnen de EU, namelijk die in Rome.

Wat is er aan de hand? De Italiaanse banken staan er niet goed voor en dan gebruik ik een understatement. Zij staan er heel slecht voor. In hun boeken hebben ze talloze zogeheten non performing leningen, leningen waarvan we met de aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid weten dat die nooit terugbetaald zullen worden. En het gaat niet om een lening hier en een lening daar. Samen hebben de banken uit Italië maar liefst voor 360 miljard euro aan die oninbare leningen in hun boeken staan. Om dat in perspectief te zetten: dat is meer dan de helft van het Nederlandse bruto binnenlands product of een derde van alle oninbare leningen in de EU!

Nu is het natuurlijk zo dat die leningen er vorige week en vorige maand óók waren. Waarom zijn ze nu ineens een acuut probleem geworden? Wat we vaak lezen is dat de reden is dat eind juli weer eens de resultaten van nog een stresstest uitgevoerd door de ECB bekend zullen worden. Grote kans dat de Italiaanse banken cum laude daarvoor zullen zakken.

Hoewel dat waar is, is de reden eigenlijk dat de markt voor een eigen stresstest gezorgd heeft: waar stresstests van de ECB exercities op papier zijn, was Brexit in feite een real-time stresstest. Als gevolg daarvan daalden onder meer de koersen van de banken fors en die daling legde de zwakke plekken in de EU bloot. En geen zwakkere plek dan de Italiaanse banken (samen met Griekenland natuurlijk).

Stresstest

Die real time stresstest legde bloot wat de officiële stresstest eind juli, als die een beetje goed wordt uitgevoerd, óók bloot zal leggen, namelijk dat Italiaanse banken veel te weinig eigen vermogen en te veel oninbare leningen hebben. De kenmerken van een gezonde bank  zijn veel eigen vermogen en weinig oninbare leningen.

Eind juli komen de resultaten van de banken stresstests uit; grote kans dat de Italiaanse banken cum laude zullen zakken

Wat Brexit daarmee liet zien is dat niets doen geen optie is. En gezien de situatie bij de Italiaanse banken, zouden veel banken eigenlijk moeten sluiten omdat ze niet levensvatbaar zijn. Die banken redden mag echter ook. Maar dan wel volgens de Europese regels. Die schrijven voor dat de aandeelhouders en obligatiehouders eerst moeten opdraaien voor de schade, niet de belastingbetaler. Een regering mag echter volgens die zelfde regels overigens zelfs belastinggeld inzetten om een bank te redden. Zoals zo vaak zijn de Europese regels zo ruimhartig dat iets wat eerst verboden lijkt te zijn later via een achterdeur blijkt te mogen. Dit mag als er sprake is van een serieuze verstoring in de economie van het land in kwestie. Italië voldoet ruimschoots aan die eis. Sterker nog, die economie is in zo’n belabberde toestand dat die ook vóór de crisis aan die eis voldaan zou hebben! Maar…als een land belastinggeld inzet om banken te redden, dan moeten die banken meteen grondig schoongemaakt worden. Vaak houdt dat banenverlies en inkrimping van de activiteiten in.

Wat de regering in Rome echter wil, is de banken met belastinggeld redden zonder die schoonmaak door te voeren. Rome wil een bestaande bad bank (een overheidsfonds genaamd Atlante), een bank waar de eerder genoemde oninbare leningen van de commerciële banken overneemt, uitbreiden. Die moet met belastinggeld maar ook pensioengeld van de Italiaanse overheid, á 40 miljard euro aan die oninbare leningen kopen.

Absurd

Behalve het feit dat we hier met een absurde situatie te maken hebben, namelijk dat in feite een bad land (Italië is volgens alle normale maatstaven failliet) doodleuk de evenzo failliet banken wil redden (wat dus in principe mag van ‘Brussel’!), hebben we het niet over een echte oplossing. Zoals gezegd hebben de Italiaanse banken samen 360 miljard euro aan oninbare leningen in hun boeken. 40 Miljard daarvan overnemen, ofwel één negende deel, zal de situatie niet veel beter maken.

Een in feite failliet land (Italië) wil de evenzo failliete Italiaanse banken redden; Brussel blaft dat het niet mag maar zal, gezien de track record met de staart tussen zijn benen uiteindelijk weglopen

Dat zijn echter, in het grotere beeld, slechts details. Omdat Italië dus met belastinggeld maar zónder de bijbehorende hervorming van zijn bankwezen de Italiaanse banken wil redden, heeft ‘Brussel’ Rome gewaarschuwd dat dat tegen de EU-regels is en dus niet mag. Dat zou ongeoorloofde staatssteun zijn. De reactie van Rome was het equivalent van het opsteken van de middelvinger.

De EU en vooral Duitsland mogen roepen wat ze willen, we laten ons door niets en niemand de wet voorschrijven. Als het moet, dan gaan we onze banken met ons belastinggeld gewoon redden, antwoordde Rome bij monde van premier Matteo Renzi. ‘Ik laat me geen wet voorschijven door een leraar’, snauwde hij oneerbiedig terug richting Angela Merkel.

Als Rome inderdaad zijn eigen gang gaat en de Europese bankenregels, die nog geen half jaar oud zijn, overtreedt, dan zal dat in feite het einde van de prille en met veel bombarie aangekondigde Europese bankenunie zijn. Het hele punt van die unie was ervoor te zorgen dat banken in de EU door dezelfde bril bekeken worden en met uniforme regels gered, of niet gered en dus ontmanteld, worden.

Wat Italië zou doen als het zijn banken tegen de Europese regels in zou redden, zou neerkomen op het afschieten van de Europese samenwerking

Ontsporing

Maar het gaat zelfs om meer dan dat. Italië zou daarmee ook deze nieuwe, belangrijke regels, overtreden nadat het land al eerder de Europese begrotingsregels aan zijn laars lapte. Rome slaagde er sinds 1999 niet in met een begroting te komen die aan die regels voldeed. Die begrotingsregels overtreden liet ‘Brussel’ overigens al die tijd toe, net zoals het andere grote landen, Frankrijk en Duitsland, ermee liet wegkomen. Gezien die track record zou het me niet verbazen als ook nu Brussel zich met de staart tussen zijn benen terugtrekt.

Wat Italië zou doen als het zijn banken tegen de Europese regels in zou redden, zou neerkomen op het afschieten van de Europese samenwerking. Daarvan kan geen sprake van zijn als met name de grote landen zich aan de regels houden alleen als die hen uitkomen en als ze de regels negeren, ze ermee wegkomen. Juist daarom is het belangrijk dat Brussel nu zijn rug recht houdt en Italië streng aanpakt als het doorgaat met iets wat niet mag. Doet de EU dat niet, dan kunnen we het Italiaanse gedrag zien als een soort Itexit zonder een referendum.

Houdt Brussel zijn rug, weer, niet recht, dan zal het samen met Rome meer schade voor de Europese samenwerking aanrichten dat de Brexit dat doet volgens velen. Als de EU en de Europese samenwerking ontsporen, dan zal dat misschien beginnen in een klein land (Oostenrijk, Finland, Nederland) maar de  oorzaak moeten we zoeken in de grote EU-landen die de EU-regels te vaak als vrijblijvend beschouwen voor zichzelf waarbij de EU ze keer op keer ermee weg laat komen.