Vandaag precies vier jaar premier. Portret van een man zonder eigenschappen die meer dan wie ook gedijt in het huidige politieke klimaat.

Wanneer je de persoon die vandaag alweer vier jaar premier is moet omschrijven, stuit je al snel op een probleem. Hij is namelijk van alles niets, of althans: niet zoveel dat je hem een bepaald label op kan plakken. Hij is niet te links en (zeker) niet te rechts, liberaal én sociaal, christelijk én niet christelijk, een begaafd redenaar zonder duidelijk verhaal, gespeend van visie of vaste principes, pragmatisch en flexibel, goedlachs en kneedbaar.

Vier jaar na het aantreden van zijn eerste kabinet kunnen we vaststellen dat hij van crisis naar crisis is gestruikeld, van akkoord naar akkoord, van vergissing naar onvoorziene verhoudingen, van CDA en PVV via GroenLinks (Kunduz) naar PvdA, SGP, D66 en CU, maar: aan de macht is hij nog altijd. Hij is al vier jaar een constante factor, terwijl hij alles waar hij voor stond overboord kieperde en het electoraat op leugen na leugen trakteerde. Maar hij kan de volgende verkiezingen zo maar weer winnen.

Terwijl hij alles waar hij voor stond overboord kieperde en het electoraat op leugen na leugen trakteerde kan hij de volgende verkiezingen zo maar weer winnen.

Rutte, dat was de man die in 2010 de verkiezingen won en een coalitie sloot met het CDA voor een kabinet dat door de PVV gedoogsteund werd. Dat was het meest rechtse kabinet ooit. Soepel en lachend, met ongekende flexibiliteit, gaf hij leiding aan dat kabinet.

Na het weglopen van Wilders voerde Rutte een campagne waarin hij de VVD profileerde als een partij die links met hoon overlaadde en de deur naar de PVV dichtgooide met enkele duidelijke rechtse standpunten, met name op het punt van veiligheid en integratie. Het socialisme noemde hij een levensgroot gevaar voor Nederland. Dat gaf de rechtse kiezer vertrouwen. En Rutte werd beloond met een klinkende verkiezingsoverwinning.

Vervolgens sloot hij met de PvdA een regeerakkoord dat met allerlei nivellerende maatregelen vooral de hardwerkende Nederlander laat bloeden. Kort na het aantreden van zijn tweede kabinet werd hij geconfronteerd met een opstandige achterban, een verlies van vijf zetels in de peilingen en honderden opzeggingen van VVD-leden. Het heeft hem niet blijvend beschadigd. Althans: niet in zijn eigen partij, die immers gewoon is de politiek leider uitsluitend op het veroverde zetelaantal af te rekenen.

Wie is Rutte? Al weer wat langer geleden, in 2005, hebben (aspirant-)politici enkele zondagen in het geheim bij elkaar gezeten in een bijeenkomst die zij zelf het Veereberaad noemden. Jort Kelder, de oud-hoofdredacteur van Quote (en boezemvriend van Rutte), was erbij, evenals oud-PvdA-politicus Rob Oudkerk, wiens carrière toen net gebroken was door onthullingen over zijn prostitutiebezoek. Ook Rutte deed mee. De heren kwamen bijeen omdat ze graag een ‘progressieve volkspartij’ wilden oprichten. Rutte besloot uiteindelijk niet mee te doen omdat hij deze plannen voor een progressieve volkspartij liever binnen zijn eigen VVD wilde realiseren.

Mark Rutte

Mark Rutte

Toen Rutte zich in maart 2006 als de nieuwe (kandidaat-)lijsttrekker van zijn partij presenteerde, nam hij nadrukkelijk afstand van het traditionele beeld van de VVD als de partij voor Wassenaarse dames met parelkettingen. De VVD moest ook de partij van de Marokkaanse buurtvaders worden. Hij bepleitte nog in 2004 een fusie met D66, en vond in 2000 dat de VVD onder (nota bene) Joris Voorhoeve te rechts en te populistisch was (Voorhoeve is inmiddels lid van D66). Rutte is in 2007 een week gasthoofdredacteur van het (ter ziele gegane) weekblad Opinio geweest. Nadat de onderwerpen voor het nummer waren vastgesteld, vroeg een redacteur zo langs zijn neus weg of Rutte niet iets kwijt wilde over immigratie en integratie. Dat was helemaal niet nodig, zei Rutte, want met personen als Bolkestein en Rita Verdonk wist de kiezer wel wat hij wat dat betreft aan de VVD had. De opmerking van de redacteur dat die kiezer hem op dit onderwerp wellicht vooral met Hans Dijkstal associeerde, werd lachend weggewuifd.

In 2010 had het weinig gescheeld of we hadden toen al een nieuw paars kabinet gekregen in plaats van de coalitie met CDA en PVV. Rutte had dat best gewild. Het is dat de VVD-leden in opstand kwamen tegen het idee, anders was dat nieuwe paarse kabinet (inclusief GroenLinks) er gewoon gekomen. Snijd Rutte open en er blubbert een paars hart naar buiten. Paars wil zeggen: sociaal-liberaal, pragmatisch, voorbij alle ideologieën. Vandaar dat Rutte binnen korte tijd met CDA en PVV, met de Kunduz-coalitie (met CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie) en met de PvdA, geholpen door SGP, ChristenUnie en D66, heeft kunnen regeren. Hij heeft met alle partijen akkoorden gesmeed, op de SP na. Maar gelooft u mij: ook dat kan hij.

Rutte blijkt een man zonder eigenschappen – iemand met een zo brede identiteit dat vrijwel iedereen zich in hem kan herkennen. Net als president Obama. Zij leiden niet, maar weerspiegelen. Wat weerspiegelt Rutte dan precies? Hij weerspiegelt vooral een electoraat zonder eigenschappen. Een postmoderne bevolking, die, aan alle ideologieën voorbij, in tijden van crisis best begrijpt dat een hervorming hier of daar nodig is. Maar die moeten wel ‘sociaal verantwoord’ blijven en dus liever geen duidelijke keuzes impliceren. Een bevolking die in tijden van internationale crisis begrijpt dat een leger helaas toch nog nodig blijkt. En dan accepteert dat een beetje minder bezuinigen wordt verkocht als een “investering” van 100 miljoen. Een bevolking die al zo lang niet meer naar de kerk gaat dat een zweem van geloof rondom de hooggeplaatste politicus niet meer hindert (zeker niet als hij zegt te geloven dat we van God onze kinderen best mogen inenten), zolang hij ook maar zegt dat zijn kabinet ‘vol gaat voor de immateriële agenda’. Van deze afwezigheid van eigenschappen is Rutte de perfecte belichaming.

Rutte blijkt een man zonder eigenschappen – iemand met een zo brede identiteit dat vrijwel iedereen zich in hem kan herkennen. Net als president Obama. Zij leiden niet, maar weerspiegelen.

Overigens denk ik dat we nog lang niet van Rutte af zijn. De Statenverkiezingen van volgend jaar gaat hij bijvoorbeeld glansrijk winnen. Waarom denk ik dat? Omdat hij zijn grote concurrent D66 heeft kaltgestellt. D66 heeft altijd kunnen boeroepen vanaf de zijlijn dat de VVD belangrijke, liberale principes verloochende – bijvoorbeeld toen de VVD-fractie de gewetensbezwaarde ambtenaar of het verbod op smalende godslastering nog even accepteerde. Maar Rutte heeft Pechtold aan boord getrokken en ook D66 heeft moeten accepteren dat de druk achter de schermen uitgeoefend door SGP en CU er twee weken geleden toe leidde dat de acceptatieplicht voor scholen van bijzonder onderwijs weer op de lange baan is geschoven. De tanden van het eens zo bijtgrage keffertje Pechtold zijn daarmee electoraal stomp geworden.

Ruttes persoon en methode laten ons in een spiegel zien wie wij zelf zijn. Mensen afkerig van visie en karakter, slechts geïnteresseerd in kleine problemen en kleine oplossingen. Ook al worden urgente kwesties daarmee vooruitgeschoven. En onze belangrijkste eigenschap, en die van Rutte is, dat we daar heel tevreden mee zijn. En er stiekem eigenlijk ook een beetje trots op zijn.