Op 20 juli kwam VU-hoogleraar voedingsleer Martijn Katan bij RTL Late Night (‘s zomers omgedoopt tot RTL Summernight) zijn mening geven over de nieuwe documentaire What the Health, die ik eerder al bekritiseerde op KloptDatWel.nl. Katan, die veel meer weet over voeding dan ik, kwam tot dezelfde conclusie:

‘In grote lijnen is dit een propagandafilm voor veganisme. (…) Wat erin gezegd wordt, is zeker niet allemaal waar.  Het doel is heel goed: we moeten minder vlees eten vanwege het klimaat, vanwege de antibiotica, ellende in die massastallen. Maar ze overtrekken het zó, dat ik zeg: ja, een goed doel, maar dat heiligt niet deze middelen.’

Over het algemeen hield de hoogleraar een heel genuanceerd verhaal, waarin hij zei dat er weliswaar enige gezondheidsrisico’s zijn aan het eten van vlees en andere dierlijke producten, zoals hoge bloeddruk en dat je er sneller dik van wordt (en het dus goed zou zijn als we dat zouden minderen), maar dat die risico’s in de film stelselmatig worden overdreven. Verder zij hij dat veganisme heel gezond kan zijn, als je maar goed weet waar je mee bezig bent. Hij zou het daarom niet aanbevelen voor kleine kinderen, omdat goed bedoelende ouders het vaak niet goed doen, door een gebrek aan voldoende kennis over gezonde voeding. Een tijd geleden waarschuwden Belgische kinderartsen hier ook nog voor, waarna in Nederland felle discussie ontstond.

Katan wordt vleesplicht in de mond gelegd

Omdat ik mij in verschillende veganistenkringen begeef, zag ik hoe tientallen veganisten op Facebook reageerden op Katans uitspraken. Zoals gebruikelijk zijn ze daarover volkomen verdeeld: de meer science-based veganisten gaven de professor gelijk, de andere helft neigde naar een volledige veroordeling van alles wat Katan had gezegd, inclusief dingen die hij helemaal niet had gezegd. Het steekt mij dat zo veel mensen het nodig vonden om hem woorden in de mond leggen, terwijl iedereen de uitzending eerlijk kan terugluisteren. Tientallen beweerden dat hij op RTL Summernight heeft gezegd dat kinderen vlees (en vis) moeten eten. Maar Katan zei:

37:46 “[Veganisme] kan heel gezond zijn.”
44:21 “Het klopt [dat je met plantaardig voedsel genoeg eiwitten etc. kan binnenkrijgen]. Met bonen, tofu, en dat soort dingen kom je echt wel aan je eten, dat is het probleem niet. De zorg is eerder… eh, kleine kindertjes die te weinig van allerlei dingen binnen kunnen krijgen, daar beveel ik geen veganistisch dieet voor aan. Zo nu en dan een klein stukje vlees is toch wel heel nuttig, en vis. En de zorg is sommige vitaminen en mineralen. Maar goed, in die vegaburgers wordt dat tegenwoordig ook allemaal gestopt. Dus als je maar goed etiketten leest, dan kan het allemaal prima.”

Sowieso zei hij minstens 3x tijdens het interview dat we allemaal minder vlees moeten eten, hetgeen heel anders is dan de beschuldiging van boze vegans dat hij ‘vlees promootte’.

Ook een Facebookbericht van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme (NVV, 14.200+ volgers) citeerde Katan verkeerd. De NVV is een respectabele organisatie die normaal gesproken erg wetenschappelijk opereert, dus dit is een opmerkelijke uitzondering. Door de vertraagde berichtgeving van Facebook zag ik het bericht van 21 juli pas op 24 juli voorbij komen. Het hierin aangehaalde artikel stelde:
“It is the position of the Academy of Nutrition and Dietetics that appropriately planned vegetarian, including vegan, diets are healthful, nutritionally adequate (…).” Dit is in lijn met wat Katan zegt, met nadruk op ‘appropriately planned’. Ze verschillen alleen van mening over leeftijdscategorieën, waarbij Katan ‘kleine kindertjes’ ziet als een risicogroep voor wie dit moeilijk te plannen is, terwijl de AND zegt ‘These diets are appropriate for all stages of the life cycle, including pregnancy, lactation, infancy, childhood, (…)’. Nochtans nuanceerde Katan zichzelf meteen door te zeggen dat ‘als je maar goed etiketten leest’ (onderdeel van goede planning), ‘het allemaal prima kan’.

De NVV paste het bericht 2x aan n.a.v. mijn kritiek.

De NVV paste het bericht 2x aan n.a.v. mijn kritiek. Respect voor de correctie!

Eerst beweerde het NVV-bericht dat de AND de bewering van Katan ‘ontkracht’, hetgeen onjuist is. Ze verschillen van mening over wat handig is, niet over het feit dat het kan. Ik bekritiseerde het bericht in een comment, en ze hebben hun bericht inmiddels gelukkig dankzij mij aangepast. Omdat de NVV een belangrijke speler is in de vegan community, ben ik er erg blij mee dat zij open staat voor kritiek en bereid is tot correctie. Eerder al stelden zij zich kritisch op t.o.v. What the Health door de recensie van Martine van Haperen te delen, waarmee zij zichzelf duidelijk in het wetenschappelijke, skeptische kamp positioneerden.

Alternatieve feiten

Helaas zijn er tal van individuen die zich echter niet zo makkelijk later corrigeren. Velen hebben er een handje van om allerlei complottheorieën te lanceren over Katans banden met verschillende bedrijven die zijn onderzoek mede hebben betaald, waar Katan heel netjes verantwoording over aflegde toen Peter R. de Vries daarnaar vroeg. Door gebrek aan overheidssubsidie hebben wetenschappers tegenwoordig andere geen keuze dan geld aan te nemen van bedrijven, verzuchtte Katan. Maar dat wil niet zeggen dat je daarom fraude moet plegen om resultaten te krijgen die gunstig zijn voor die bedrijven. Zo zei hij dat Unilever hem eens had gesponsord voor het testen van een bestanddeel dat voorkwam in tienduizenden producten van Unilever, dat heel slecht bleek te zijn. Niet wat Unilever hadden willen horen, maar het bedrijf besloot het toch maar uit al die producten te halen voor de volksgezondheid. Zo zie je maar.

Nog een element in de reacties van veel onskeptische veganisten is dat ze eigenlijk graag willen dat er over dierenrechten werd/wordt gesproken, terwijl de film What the Health daar helemaal niet over gaat. De gezondheidsclaims zijn, net als het milieu, slechts een secundair argument voor veganisme; de eigenlijke agenda van verreweg de meeste veganisten, inclusief de filmmakers, is dierenwelzijn. Sommigen van hen zijn gewoon zo fanatiek dat ze gezondheid en milieu volkomen verdraaien om mensen maar te laten handelen op een manier die tegelijk gunstig is voor dierenwelzijn. Al die ‘leugens om bestwil’ wekken bij mij weerzin, zeker als die ten koste gaan van menselijke gezondheid en andere noodzakelijke milieumaatregelen die we moeten nemen naast inperking van de vee-industrie. Deze aanpak is verkeerd; als je wilt pleiten voor veganisme, zul je primair moeten pleiten voor dierethiek, zoals de skeptische vlogger Unnatural Vegan terecht opmerkte.

Als wetenschappelijke en medische expertise systematisch worden genegeerd omdat men gelooft dat deze altijd negatief zullen uitpakken voor veganisme, ook wanneer dat zoals bij Katan – die zich in feite heel pro-vegan opstelde – erg blijkt mee te vallen, dan wordt het echt gevaarlijk. Ik vind het dan ook onbegrijpelijk dat RTL-presentator Beau van Erven de film alsnog ‘absoluut aanraadde’, terwijl de show speciaal professor Katan had uitgenodigd om zijn deskundige mening te geven en hij de film zojuist had neergesabeld als onbetrouwbare propaganda. Men gaat alle experts wantrouwen en moedwillig achter niet-experts aanlopen om maar anti-establishment te zijn en alternatieve feiten verzinnen volgens welke men altijd gelijk heeft, met alle consequenties van dien. Ik maak me daar echt zorgen om.

Mijn advies is dan ook: accepteer en vertel de feiten gewoon zoals ze zijn. Het is slecht voor de reputatie van elke beweging – ook het veganisme, dat genoeg wetenschappelijke feiten aan haar kant heeft – om er extra onzin bij te verzinnen om maar zo veel mogelijk mensen te overtuigen.