‘Moderne architectuur is een religie en een mislukt experiment’

Architect Sjoerd Soeters (Soeters Van Eldonk architecten) was jarenlang een roepende in de woestijn. Hij bouwt traditionalistisch en in samenspraak met bewoners en omgeving, volstrekt tegen de stroom van zijn modernistische collega’s in. Soeters concludeert dat hij gelijk heeft gehad: traditionalistisch bouwen is nu ongekend populair. ‘Dus vergeet de ideologische shit en erken dat het modernistische experiment gefaald is.’

Je hebt in 2001 gezegd: ‘Ik bouw voor 98% van Nederland’. Ik heb niet de indruk dat je inmiddels op die woorden bent teruggekomen.

Nee.

Een recent rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving constateert dat woningen in historiserende stijl hoger geprijsd zijn. Dat kan niet verklaard worden door hogere materiaalkosten en dergelijke. Hebben we hier te maken met een ‘esthetisch surplus’?

Ja, dat denk ik wel. Het gaat om de taal van de architectuur en de taal van traditionele architectuur geeft meer vertrouwen over het langdurig bestaan van een huis. Dat zag je in de negentiende eeuw ook met de gebouwen die voor instituten bedoeld waren. Banken moeten solide zijn. In de architectonische taal is dat ook een stijlvorm. Dat geldt, denk ik, ook voor huizen in traditionele stijl. Dat ziet eruit als een huis, zo tekenen kinderen een huis, dat is duurzamer en heeft een langere levensduur dan een moderne blokkendoos.

Zou je ook zeggen dat je gelijk hebt gehad, wat betreft je kritiek op modernistische architectuur? Die gebouwen worden nu in groten getale gesloopt.

Ik heb absoluut gelijk had. Daar is geen twijfel aan.

Functionalistische gebouwen zijn erg specifiek voor één bestemming ontworpen en gemaakt. Die missen een architectonische taal die appelleert aan herkenbaarheid. Als je een functie keurig vertaalt in het gebouwde, door abstracte spelletjes te spelen met bijvoorbeeld het percentage glas, dan is het gebouw de resultante van de constructie-efficiëntie in het bouwen. Het gebouw als ‘appellerend beeld’ houdt daarmee op te bestaan.

Mijn kritiek op het elitaire in de moderne architectonische beweging, is dat architecten denken dat het architectonisch modernisme geen stijl is, nee, het is de waarheid; het is een soort religie. En die religie wordt als hersenspoeling toegediend aan studenten, waardoor de studenten over het algemeen wordt geleerd, dat zij beter weten wat goed is voor de mensen dan de mensen zelf. Dat betekent dat ze gebouwen maken waarin mensen zich niet thuisvoelen.

Die gebouwen zijn over het algemeen abstract vormgegeven en die abstracte vorm is de code van die groep architecten, waarmee ze elke voeling en elk contact met de mensen hebben verloren. Deze architecten zijn ook helemaal niet geïnteresseerd in wat de mensen vinden. Het is vreselijk.

Hoe zou je je eigen stijl willen omschrijven ten opzichte van deze abstracte code? Wat is de stijl van Sjoerd Soeters?

Er is niet één stijl. Wat wij proberen is voor elke situatie opnieuw na te denken over wat passend is in de omgeving, welke architectonische taal er hoort. Daarnaast proberen we na te denken over wat mensen voelen en beleven als ze kijken naar hun omgeving. Om verstaanbaar te zijn en om de claim dat we bouwen voor 98% van de mensen, waar te maken.

Je klinkt bijna als een revolutionair: tegen de heersende norm in, zeg je te willen bouwen voor de mensen, in plaats van een architecten-elite die hun gebouwen van bovenaf oplegt.

Dat is ook zo. De overheid heeft in Nederland een grote vinger in de pap gehad bij het maken van de bestemmingsplannen en bij het creëren van grote, monotone woongebieden. Daardoor is een traditie ontstaan waarin de bouwers vóór de mensen bouwen, niet mét de mensen. Nederlanders zin gewend geraakt dat zij hun gebouwde omgeving krijgen zoals een hond zijn etensbak gevuld krijgt. Hij slobbert de bak braaf leeg, zou liever een been hebben, maar ja, dat zit er niet in. Nu de overheid terugtreedt en de woningmarkt is ingestort, heeft de consument eindelijk iets te kiezen. De eenvormige bouwblokken leggen het daardoor af tegen meer individuele woningen. Nu kan de consument eindelijk een been krijgen.

Is dit ook een kentering, of een tijdelijk verschijnsel ingegeven door de economische situatie?

Dit is absoluut een kentering. Steeds minder mensen wonen in een anoniem blok op nummer 1042, maar ze wonen in dat huis met een kap, een puntje of een lijstgevel.

Kijk trouwens wel uit: vanuit de managerscultuur worden nog steeds opdrachten gegeven voor prestigieuze moderne gebouwen, want dat geeft uiting aan hun ‘grote visie voor de toekomst’.

Desalniettemin botert het nog steeds niet met de collega’s, die anders bouwen. Rem Koolhaas is wereldberoemd. Kennelijk dendert die trein met modernistisch-geïnspireerde architecten gewoon voort, terwijl er van onderaf een stille revolutie plaatsheeft.

In China kunnen we er trots op zijn dat Rem Koolhaas het gebouw van de Chinese censuur heeft gebouwd. Bravo jongens, geweldig! Dat is een vorm van jetset-elite, die natuurlijk overal geldstromen vindt in landen die eliteposities in het culturele circuit zoeken om daarmee hun macht te etaleren.

Maar daarmee klinkt Koolhaas bijna immoreel.

Ik vind dat het niets meer met ons vak te maken heeft, als je ons vak tenminste opvat met de missie dat wij een leefbare en humane leefomgeving moeten maken. De architectuur van Koolhaas en de zijnen heeft daar niets meer mee te maken. Het is niet immoreel misschien, maar het is ook niet meer dan geldmakerij. Het is gewoon geld, geld, geld.

En de architecten die wel met jou mee lijken te gaan en zoiets als het Britse dorpje Poundbury in traditionele stijl hebben gebouwd. Wat vind je daar dan van?

Ik denk dat dat een heel goede poging is om te laten zien dat het ook anders kan.

Die gebouwen worden, net als die van jou, ‘kitsch’ genoemd. Jou noemen ze ‘de André Rieu van de architectuur’. Wat zeg je daarop?

Niks.

In Nederland ontbreekt een intelligent debat over deze dingen. Dit land heeft maar plaats voor één kudde. Ik wil niet bij de kudde horen. De kudde draait nu en er zijn steeds meer architecten die toegeven dat ik gelijk heb gehad. Sommigen bouwen nu zelfs traditionalistisch. Niet dat ze dat allemaal kunnen, je moet opnieuw nadenken als je je hele leven de meest afgrijselijke moderne shit hebt gemaakt. Bovendien kopiëren moderne architecten meer dan de traditionalisten. Moderne architecten zijn nooit verder gekomen dan het namaken van de highlights van helden als Le Corbusier. Maar als je geen gebouw kunt maken dat communiceert met mensen die er niet voor gestudeerd hebben, ben je geen goede architect. Schrijvers schrijven in een taal die verstaanbaar is. Architecten zouden ook moeten bouwen in een taal die verstaanbaar is. Anders zijn architecten niets meer dan functionele ingenieurs.

Wat is conservatief en wat is reactionair?

Ik denk niet dat je per se conservatief bent, als je ervoor waakt met alles op de loop te gaan wat nieuw is. Hoe mensen willen wonen is vergelijkbaar met hoe ze auto’s kopen: je wilt een klein beetje identiteit door de auto die je rijdt, maar voor veel anderen maakt het geen bal uit. Architecten bedienen beide groepen niet, want ze willen iedereen een Ferrari aansmeren. Dat is over the top.

Moderne architecten willen dat de hele wereld er hetzelfde uitziet. Extreem, maar hetzelfde. Ze willen een gebouw in Amsterdam neerzetten, dat net zo goed in Berlijn of op Cuba had kunnen staan. En dat is ook gebeurd.

Maar is het mooi?

Ik denk dat het er niet om gaat of ik het mooi vind of jij het mooi vindt. Ik denk dat bewoners er heel prettig wonen en dat ze het zelf heel mooi vinden. Je hebt niks aan termen als ‘mooi’ of ‘lelijk’. Het gaat erom dat architecten een alledaagse omgeving bouwen waarin mensen zich thuisvoelen. Het hoeft niet allemaal nieuw. Kijk nu eens hoe mensen duizend jaar geleden leefden. Toen leefden ze in boerderij op het platteland, een huis of hof in de stad, in een klooster of een kasteel. Dat zijn allemaal heel goede en weldoordachte modellen die honderden jaren succesvol zijn geweest en die nog steeds succesvol zijn. Gebruik die modellen, verbeter ze, maar je hoeft niet steeds helemaal opnieuw te beginnen.

Architecten wilden een hele nieuwe en ideale wereld maken, want alles van voor de Eerste Wereldoorlog werd als oude koek bestempeld. We weten allemaal wat er van die nieuwe en ideale wereld is terechtgekomen: die is compleet mislukt. Toch zeggen al die architecten dat het ‘moderne experiment’ nog niet af is. Nou, als je in een laboratorium een experiment doet, evalueer je na een tijdje. Als we het moderne experiment nu evalueren, moeten we vaststellen dat het volstrekt gefaald is. Volstrekt. Vooral uit de stedenbouwkunde is er niets goeds uit voortgekomen. Qua architectuur was er wel iets aardigs met huizen bouwen voor de arbeiders, maar de mensen zijn niet enthousiast. Men komt er massaal van terug. Dus laten we evalueren, laten we al die ideologische shit vergeten en laten we erkennen dat het gefaald heeft.

Laatste vraag. Wat mag weg, en wat vind je geslaagd?

Er zijn zoveel gebouwen die tegen de vlakte zouden moeten. Neem nou het nieuwe muziekcentrum in Utrecht. Dat is toch vreselijk?! Wat een gedrocht, wat een kreng, wat een troep! Wat is dat slecht!

Het filmcentrum Eye vind ik mooi. Alleen is het stedenbouwkundig plan niet goed, want wat is nou de waarde van het gebied achter het Eye?

De Badkuip voor het Stedelijk Museum vind ik een drama, net als het ROC in Leiden naast Lammenschans bijvoorbeeld. Voor dat laatste gebouw heb ik zelfs nog plannen gemaakt, ik heb het uiteindelijke ontwerp nooit af gezien, maar ik heb de tekeningen gezien. Het is een crimineel drama, schandalig.