Terwijl Euro 2016 eindelijk de knock-outfase heeft bereikt nemen we vandaag een interessant en toepasselijk fenomeen onder de loep: de voetbalfilm. Een genre apart in de wereld van de sportfilms. En voor de liefhebbers eindigen we met een quiz over het Europees kampioenschap voetbal.

Er zijn heel veel films over sport gemaakt, maar in slechts een klein aantal daarvan staat voetbal centraal. Eén reden daarvoor kan zijn dat het gros van de films dat bij ons in de bioscoop terecht komt afkomstig is uit Amerika, waar voetbal (oftewel soccer) nou eenmaal niet zo populair is, maar een andere reden is dat het door ons zo geliefde balspel zich niet zo gemakkelijk leent voor een avontuur op het witte doek. Journalist Adam Hurrey van The Guardian betoogde zo’n twee jaar geleden dat het nu eenmaal erg lastig is om een ‘gescripte’ goal geloofwaardig in beeld te brengen: “It’s clearly very difficult to let someone score a script-dictated goal while pretending to try to stop them but, at the same time, trying not to look like you’re pretending to try to stop them.” Juist. Het levert volgens hem een hoop ongemakkelijke momenten op, wat de combinatie cinema en voetbal niet bepaald ten goede komt. Bij andere sporten, zoals -ik noem maar wat- rugby, golf, boksen, honkbal, basketbal of martial arts, schijnt dat probleem minder te spelen, te oordelen naar het gigantische aantal films waarin deze sportieve activiteiten een belangrijke rol spelen en waarin het toch lukt om ze behoorlijk realistisch en (overwegend) geloofwaardig in beeld te brengen. Maar goed, al met al zijn er toch genoeg dappere regisseurs geweest die een poging hebben gedaan -de één met meer succes dan de ander- om het voetbalspelletje te verwerken in hun film. Wat de meeste van deze zgn. ‘voetbalfilms’ echter gemeen hebben is dat ze eigenlijk helemaal niet over voetbal gaan.

Sport als bijzaak

In de meeste sportfilms is er uiteraard veel meer aan de hand dan die ene wedstrijd die gewonnen moet worden. Sterker nog, de sport in kwestie speelt vaak slechts een bijrol. Neem bijvoorbeeld de klassieker Rocky (1976), die door velen nog steeds hardnekkig een ‘boksfilm’ wordt genoemd terwijl er in de hele film eigenlijk nauwelijks wordt gebokst -op het gedenkwaardige eindgevecht na natuurlijk. Rocky draait om twee zaken: de ontluikende romance tussen Rocky en Adrian en het gevecht van de gewone man om de top te bereiken. De bokshandschoen staat symbool voor deze strijd, net zoals in voetbalfilms het geschop tegen de bal vaak een metafoor is voor een strijd of ontwikkeling op een heel ander vlak -in tegenstelling tot een échte voetbalwedstrijd. Laten we kijken naar vijf (min of meer) bekende titels waarin de hoofdpersonages zo hun eigen en behoorlijk uiteenlopende redenen hebben om dat felbegeerde doelpunt te maken en waarin de wedstrijd winnen véél meer oplevert dan alleen roem of een leuke bonus. Films waarin voetbal een hoger doel dient. Let wel: ik heb hier geselecteerd op rolprenten waarin de spelers centraal staan, dus films als The Football Factory (2004) of Green Street Hooligans (2005), waarin we worden ondergedompeld in de gewelddadige wereld van Engelse voetbalhooligans, of The Damned United (2009), waarin we getuige zijn van de problemen van trainer Brian Clough in het hectische voetbalwereldje, heb ik buiten beschouwing gelaten.

1.Escape to Victory (1981)

We beginnen meteen met één van de vermakelijkste en voetbaltechnisch beschouwd betere films, namelijk Escape to Victory van regisseur John Huston, waarin geallieerde krijgsgevangenen tijdens W.O. II gedwongen worden om het op te nemen tegen een Duits voetbalteam. Gelukkig maar dat zich onder die gevangenen de (échte!) voetballers Pelé, Bobby Moore en Osvaldo Ardiles bevinden, die samen met o.a. Michael Cane en Sylvester Stallone dat ultra-gemene nazi-team het hoofd moeten zien te bieden. Wat begint als een kans om te ontsnappen (de tagline van de film is niet voor niets ‘Their goal was freedom’) mondt uit in een psychologische strijd tegen een nietsontziende onderdrukker die duidelijk moet maken dat de moreel superieure gevangenen niet zullen zwichten voor zoveel overmacht. Een statement waarvoor ze bereid zijn om hun kans op vrijheid op het spel te zetten. Een andere, iets grimmigere versie van dit verhaal zagen we al eerder in de Hongaarse film Two Half Times in Hell (1962), waarin Hongaarse dwangarbeiders het op moeten nemen tegen de Duitsers en waarin tevens de ‘eer van de vrije wereld’ verdedigd dient te worden. Beide films zijn gebaseerd op een waargebeurd verhaal over een voetbalwedstrijd die tijdens W.O. II in Oekraïne werd gespeeld.

2.Bend It Like Beckham (2002)

In deze sympathieke film, waarin we naast hoofdrolspeelster Parminder Nagra ook nog een piepjonge Keira Knightley zien, is voetbal voor de verandering eens een vrouwenzaak. We volgen Jess Bhamra, een Londens tienermeisje van Indiase afkomst dat niets liever wil dan voetballen. Eén probleem: van haar ouders, strenge orthodoxe Sikhs, mag ze dat absoluut niet -en dus sluit ze zich, als haar talent opgemerkt wordt, in het diepste geheim aan bij het lokale dameselftal. Tja, het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Voetballen staat in Bend It Like Beckham voor Jess gelijk aan rebellie, aan het zichzelf losmaken uit een ouderwetse wereld vol verstikkende tradities en beperkingen voor vrouwen. Uiteraard heeft dat in een feelgood-film als deze geen ál te drastische consequenties en heeft haar familie uiteindelijk vrede met haar keuze.

3.Goal! The Dream Begins (2005)

What’s in a name: Goal! is het eerste deel van een heuse trilogie over voetbal (ondersteund door de FIFA!) en is in dit rijtje de meeste rechttoe rechtaan voetbalfilm, in die zin dat de sport zelf hier ogenschijnlijk de hoofdrol speelt. Het is het verhaal van de jonge voetballer Santiago die vanuit een arme wijk in Los Angeles naar Engeland verkast om daar aan de bak te gaan bij de club Newcastle United. Ik zei het al: de FIFA verleende zijn medewerking aan dit project, dus we krijgen heel veel actie op het veld te zien -bij échte clubs en met échte voetballers. In de vervolgfilm speelt bijvoorbeeld David Beckham een belangrijke rol, wanneer Santiago verkocht wordt aan Real Madrid. Maar in de kern is Goal! -dat zich ontvouwt als een spannend jongensboek- natuurlijk een coming of age-drama waarin Santiago de nodige tegenslagen te verwerken krijgt en zijn weg moet zien te vinden in de overweldigende wereld van professioneel voetbal waarin hij terecht is gekomen; een wereld waarin rijkdom en glamour binnen handbereik liggen, maar waarin hij ook moet oppassen voor foute vrienden en jaloerse teamgenoten. Door de juiste keuzes te maken zal de jongen een man moeten worden.

4.Mean Machine (2001)

In deze weinig subtiele film zien we wederom een heuse voetbalprof de overstap naar het witte doek maken, namelijk rouwdouwer Vinnie Jones; na zijn sportcarrière zorgde zijn markante hoofd er wel voor dat hij niet lang werkloos thuis hoefde te zitten. In Mean Machine speelt hij -hoe toepasselijk- de voetballer Danny Meehan, ooit de aanvoerder van het Engelse nationale team, die in de gevangenis terecht is gekomen na wangedrag. Daar heeft hij niet veel vrienden, want iedereen houdt hem verantwoordelijk voor het verlies van een belangrijke voetbalwedstrijd. Maar hij krijgt de kans om zichzelf te bewijzen wanneer de cipiers en de gevangenen de confrontatie met elkaar aangaan; op het voetbalveld, om precies te zijn. Meehan krijgt de leiding over het team van de ruige inmates en een keiharde wedstrijd kan niet uitblijven -een over-de-top gevecht waarmee de voormalige voetbalheld zijn verloren eigenwaarde én ieders respect herwint. Voetbal gebruiken om jezelf te rehabiliteren; in films kan het allemaal. Nota bene: Mean Machine is een remake van The Longest Yard uit 1974, waarin Burt Reynolds in hetzelfde schuitje zit -alleen draait het dan allemaal om een potje good old American football.

5.All Stars (1997)

Tenslotte nog een gouwe ouwe van eigen bodem, waarin de voetbalsport alom aanwezig is maar eigenlijk geen rol van wezenlijk belang speelt. Regisseur Jean van de Velde voert zeven vrienden ten tonele, waaronder Danny de Munk, Antonie Kamerling en Thomas Acda, die al vanaf hun kindertijd ieder weekend bij hun club Swift Boys een balletje komen trappen. Puur voor de lol, want winnen doen ze eigenlijk nooit -laat staan dat ze ooit serieus een loopbaan als profvoetballer ambieerden. En zo dient (amateur)voetbal in deze film, die later nog gevolgd werd door een tv-serie en in 2011 door een sequel genaamd All Stars 2: Old Stars, puur als hobby en als uitlaatklep voor mannen die in hun dagelijks leven worstelen met verliefdheid, aftakelende familieleden, homoseksualiteit, monogamie en meer van dat soort zaken. De actie op het veld stelt dan ook niet veel voor -en dan druk ik me nog aardig uit- maar dat verwacht ook niemand van deze doorsnee jongens. Samen voetballen verbindt hen en houdt de vriendschap in stand. Opmerkelijk: door van het karakter Bram (Danny de Munk) een homoseksueel personage te maken deed Van de Velde een poging om een maatschappelijk probleem aan te pakken en het taboe rondom voetbal en homoseksualiteit te doorbreken.

EK Quiz

En dan eindigen we, zoals beloofd, met een voetbalquiz over het Europees kampioenschap. Waarin het wel degelijk allemaal om voetbal draait! Test uw kennis in tien vragen. De antwoorden vindt u onderaan.

1.We beginnen eenvoudig: in welk jaar werd de eerste officiële EK-eindronde gehouden, waar landen zich via voorrondes voor konden plaatsen?

A.1952   B.1956   C.1960   D.1964

2.Welk land heeft zich het vaakst voor een eindronde van een EK geplaatst?

A.Spanje   B.Duitsland   C.Frankrijk   D.Italië

3.Naast het gezamenlijke optreden als gastlanden in 2000 is het slechts één keer eerder in de voetbalgeschiedenis gebeurd dat Nederland en België tegelijk aanwezig waren op een EK. Wanneer en waar was dat?

A.In 1972 in België   B.In 1976 in Joegoslavië   C.In Italië in 1980   D.In Frankrijk in 1984

4.Het voetbalelftal van Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) deed slechts één keer mee aan het EK, te weten in 1992, vlak na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Welk land werd NIET vertegenwoordigd door dit team?

A.Oezbekistan   B.Rusland   C.Oekraïne   D.Georgië

5.Patrick Kluivert en Ruud van Nistelrooij zijn de Nederlandse topscorers aller tijden op het EK. Hoeveel doelpunten maakten zij samen?

A.12   B.13   C.15   D.18

6.De golden goal kende een kort bestaan op het EK. Wanneer werd deze ingevoerd?

A.1992   B.1996   C.2004   D.2008

7.Hoe snel viel het snelste doelpunt ooit op een EK?

A.Na 45 seconden   B.Na 56 seconden   C.Na 67 seconden   D.Na 74 seconden

8.Euro 2016 vindt plaats in Frankrijk. Hoe vaak heeft dit land nu het EK georganiseerd?

A.Eén keer   B.Twee keer   C.Drie keer   D.Vier keer

9.Dit toernooi vond er een EK-primeur plaats: een lekke bal tijdens een wedstrijd. Welke teams kregen dat voor elkaar?

A.Frankrijk – Albanië   B.Albanië – Zwitserland   C.Frankrijk – Roemenië   D.Zwitserland – Frankrijk

10.We eindigen met een open vraag: wat is de officiële naam van de beker die nieuwe Europees kampioen op 10 juli mee naar huis mag nemen?

De antwoorden:

1.C

2.B (12 keer!)

3.C

4.C

5.A (Beiden scoorden 6 keer)

6.B (werd zes jaar later weer afgeschaft)

7.C (Dmitri Kirichenko in 2004 tijdens Rusland – Griekenland)

8.C

9.D

10.De Henri Delaunay-trofee, vernoemd naar de man die grotendeels verantwoordelijk was voor de oprichting van het Europees kampioenschap voetbal. Helaas stierf hij al in 1955 en heeft hij het eerste EK niet meer meegemaakt.