Ton van de Ven is niet meer. Afgelopen woensdag overleed hij geheel onverwacht op 71-jarige leeftijd. Een zwarte dag voor Eftelingliefhebbers, maar gelukkig heeft de voormalige creatief directeur van het attractiepark ons veel moois nagelaten.

Ton_van_de_VenJaarlijks bezoeken zo’n 4 tot 5 miljoen mensen de Efteling in Kaatsheuvel, het park dat officieel op 31 mei 1952 werd geopend. Wie toen een kijkje ging nemen zag echter een compleet andere Efteling dan het publiek dat vandaag de dag door de poort loopt; door de jaren heen is er immers veel veranderd –en dan hebben we het niet alleen over nieuwe attracties. De wondere Wereld van de Efteling, ooit begonnen als sport- en wandelgelegenheid, bestaat inmiddels ook uit een theater, hotel, golfpark en vakantiepark. En het einde van dit imperium is nog lang niet in zicht. Maar alhoewel de Efteling overduidelijk niet vies is van enige vorm van commercie -er moet natuurlijk geld verdiend worden, het is geen liefdadigheidsinstelling- onderscheidt dit unieke park zich toch duidelijk van andere themaparken door een authenticiteit die zeldzaam is. De Efteling ademt een dromerige, nostalgische sfeer die bezoekers na 63 jaar nog steeds raakt en ontroert. Met het Sprookjesbos als het kloppende hart. Wie de Efteling bezoekt en voornamelijk zijn heil zoekt in de achtbanen, een patatje eet en weer huiswaarts keert, heeft er echt niks van begrepen en kan net zo goed naar Walibi gaan. Maar wie zich overgeeft aan het Eftelinggevoel, jong of oud, zal het park voor altijd in zijn hart dragen. En dat gevoel, die unieke ervaring, danken we grotendeels aan twee bijzondere mannen: Anton Pieck en zijn opvolger Ton van de Ven.

?????????????In de voetsporen van Pieck

Ik wil de andere twee oprichters van de Efteling, Reinier van der Heijden (de toenmalige burgermeester van Loon op Zand) en cineast Peter Reijnders, zeker niet tekort doen, maar het is een feit dat het attractiepark er zonder Anton Pieck, de derde man, heel anders had uitgezien. En waarschijnlijk ook heel andere gevoelens had opgeroepen. Kunstenaar Pieck (1895-1987) was de aangewezen man om het Sprookjesbos, dat al een belangrijk onderdeel vormde van het park toen het in 1952 zijn deuren opende, vorm te geven. In de loop der tijd zijn er vele sprookjes bijgekomen, maar alle in de onmiskenbare Pieck-stijl; een wereld waarin nostalgie en romantiek de boventoon voeren. Pieck was tijdens de ontwikkeling en bouw van de attracties voortdurend aanwezig om scherp in de gaten te houden of men zich wel hield aan zijn voorschriften en ontwerpen. Hij hamerde op échtheid, op eenvoud, op originele en authentieke bouwmaterialen (dus geen plastic troep), en vond ook dat het niet zo strak en netjes hoefde allemaal. Anton Pieck was in eerste instantie niet zo happig geweest toen hem werd gevraagd om zijn medewerking te verlenen aan dit project, maar nu hij eenmaal aan boord was zou het ook precies zo gebeuren zoals hij het wilde. De rest is geschiedenis; de ruim 1500 ontwerpen die Pieck in totaal maakte voor de Efteling vormden voor een essentieel deel het uiterlijk én het innerlijk van de onderneming. De bevlogen tekenaar zou altijd betrokken blijven bij ‘zijn’ park, dat hij een ziel had gegeven, maar had natuurlijk niet het eeuwige leven. De grote vraag was dus: wie zou ooit in zijn voetsporen kunnen treden?

IMG_1466Ton van de Ven (1944-2015) maakte in 1965 voor het eerst kennis met Anton Pieck, toen hij hem ontmoette tijdens een sollicitatiegesprek voor een baan bij de Efteling. Van de Ven wilde graag komen werken bij de afdeling Onderzoek en Ontwikkeling. Hij had gestudeerd aan de Academie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven; dat klinkt natuurlijk behoorlijk technisch en is misschien een merkwaardig wapenfeit voor iemand die van het creëren van een fantasiewereld zijn levenswerk zou gaan maken, maar Van de Ven wist ook tijdens zijn opleiding al dat hij een stiekeme voorliefde had voor dezelfde nostalgie en romantiek die zo kenmerkend was voor Anton Pieck. Vandaar ook zijn sollicitatie bij de Efteling. Tijdens het gesprek waarbij de oude meester aanwezig was, zo herinnert Van de Ven zich, stelde Anton Pieck hem slechts één vraag; hij wilde weten of hij het perspectief beheerste. Gelukkig maar dat de jonge Ton zich er toen met een leugentje om bestwil vanaf heeft gemaakt. Hij wist wel wat het was, maar of hij het echt beheerste? Nou nee. Wat zijn aanstelling wellicht ook heeft bevorderd is het feit dat hij zich, toen hij eenmaal op de gang stond, omdraaide, de deur weer opende en even benadrukte dat hij het toch wel érg fijn zou vinden als hij bij de Efteling aan de slag zou kunnen. En zo geschiedde het.

Plaats voor eigen inval

Het gaat te ver om te zeggen dat hij vanaf dat moment de leerling werd van Anton Pieck. Zelf zegt Van de Ven over hun innige samenwerking dat hij werkte met een geleende hand van Pieck; dat hield in dat hij zichzelf de tekenstijl van zijn voorganger eigen maakte, maar zijn persoonlijke draai gaf aan de ontwerpen die hij vervolgen creëerde en die perfect in de wereld van de Efteling pasten. Eén van zijn eerste opdrachten was om schetsen te maken voor het nieuwe sprookje De Indische Waterlelies. Van het resultaat was Pieck dusdanig onder de indruk dat hij toen al begrepen moet hebben dat hier zijn gedroomde opvolger klaargestoomd werd. Het was vooral de fantasie van Van de Ven in combinatie met zijn technisch inzicht die hem ver zouden brengen. Na een uitstapje van drie jaar naar Duitsland, waar hij aan de slag ging bij een bedrijf dat gespecialiseerd was in bewegende figuren die o.a. werden geleverd aan pretparken, kwam hij in 1970 weer terug naar Kaatsheuvel –en dit keer om er te blijven. Onder zijn bezielende leiding kwam toen het indrukwekkende Diorama, op basis van ontwerpen van Anton Pieck, tot stand. Vier jaar later, toen de oude meester een stapje terug deed, werd kroonprins Ton van de Ven benoemd tot creatief directeur van de Efteling. Deze functie zou hij bijna dertig jaar lang bekleden; een periode waarin enkele van de mooiste en populairste attracties gerealiseerd zouden worden.

Indrukwekkend cv

maxresdefault (4)Wat te denken van het Spookslot, de eerste grote attractie buiten het Sprookjesbos en tevens het eerste project waarvoor hij verantwoordelijk was? Of de darkride Fata Morgana, een boottochtje door de exotische wereld van de sprookjes van Duizend-en-één-nacht? Maar liefst acht jaar werkten Van de Ven en zijn team aan deze opzienbarende attractie die direct vanaf de opening in 1986 een publieksfavoriet was. Ook het Volk van Laaf (1990), in hun pittoreske dorpje met monorail, de madhouse Villa Volta (1996), volstrekt uniek in een themapark in die tijd, en de indoor achtbaan Vogel Rok (1998), gebaseerd op de reizen van Sinbad de Zeeman, zijn creaties van Ton van de Ven. Om er maar een paar te noemen. Deze laatste attractie kwam door budgettekorten niet helemaal uit de verf, maar mag desondanks inmiddels toch wel op de nodige belangstelling rekenen –al blijft Vogel Rok toch typisch zo’n geval van ‘net niet’. De memorabele muziek die Ruud Bos voor de achtbaan componeerde maakt in ieder geval veel goed. Bos was ook al verantwoordelijk voor de sfeervolle melodieën van de Fata Morgana en zou ook met Ton van de Ven samenwerken aan wat wel zijn beste prestatie wordt genoemd: Droomvlucht, de betoverende darkride die bezoekers door een wereld vol elfjes, trollen en kastelen doet zweven. Letterlijk. De opening van de attractie had in 1992 het 40-jarig bestaan van de Efteling moeten opluisteren, maar door problemen met het transportsysteem moest het publiek nog een jaartje langer wachten om deze belevenis, die met geuren, kleuren en geluid de zintuigen hypnotiseert, te ervaren. Deze ene keer bleken techniek en creativiteit even niet hand in hand te gaan. Tussen de droom en de verwezenlijking ervan stonden praktische problemen in de weg. Gelukkig hebben sindsdien miljoenen mensen de magie van Droomvlucht ervaren; bij uitstek de attractie waarin het sprookjesachtige karakter van de Efteling naar voren komt.

In de voetsporen van Ton

maxresdefault (6)Wie nu de Efteling bezoekt komt binnen bij een gigantisch poortgebouw dat sinds 1996 de officiële entree van het park is; deze opmerkelijke blikvanger, Het Huys van de Vijf Zintuigen, is ook ontworpen door Ton van de Ven. Zo worden bezoekers direct bij aanvang al geconfronteerd met het werk van de man die tekende met geleende hand. Na een buitengewoon succesvolle carrière, waarin hij eer bewees aan het erfgoed van Pieck maar tegelijkertijd, door zijn eigen stempel te drukken op het park, de basis legde voor toekomstige ontwikkelingen, nam Van de Ven in 2003 afscheid van de Efteling. Hij zou er nog vaak als bezoeker terugkomen, maar het was wederom tijd om het ontwerpstokje door te geven aan een nieuwe generatie. Wie zijn opvolger is? Wel, Michel den Dulk ging veelbelovend van start; hij trad in 2002 in dienst bij de Efteling en maakte indruk met de vernieuwing van het Anton Pieckplein en het ontwerp plus uitvoering van het wonderschone sprookje Het meisje met de zwavelstokjes, maar vertrok -na een conflict met de directie- in 2005 alweer. Eén van de leidende ontwerpers van dit moment is Karel Willemen, die verantwoordelijk is voor o.a. De Vliegende Hollander en Joris en de Draak. Dit zijn echter toch vooral snelle en avontuurlijke attracties, met name populair bij jongeren -net zoals de nieuwste aanwinst Baron 1898, een spectaculaire dive coaster. En ondanks het feit dat ze allemaal gethematiseerd zijn missen deze projecten toch de warme en sprookjesachtige sfeer die de meeste van de creaties van Ton van de Ven kenmerkt. (Nou vooruit, Karel Willemen tekende ook voor het ietwat bombastische Assepoester, dus hij probeert het wel. Hij moet alleen het devies less is more in gedachten houden)

Afscheid

Er is natuurlijk niks mis met wat spektakel, dat hoort ook thuis in een veelzijdig park als de Efteling, maar het wordt ook wel weer eens tijd voor een nieuwe fantasievolle darkride; eentje die jong en oud onderdompelt in een magische wereld in de stijl van Anton Pieck en Ton van de Ven. Het veelbesproken Hartenhof had die attractie moeten worden, maar is voor onbepaalde tijd uitgesteld. Tot dan zullen we het moeten doen met de tijdloze betovering die uitgaat van het levenswerk van de voornoemde Efteling-iconen; mannen die op de juiste tijd op de juiste plaats waren. Anton Pieck is jaren geleden al van ons heengegaan, maar het onverwachte overlijden van Ton van de Ven op 16 september sloeg in als een bom bij zowel medewerkers als fans van de Efteling. In een emotionele rouwadvertentie benadrukt het management van het park nog maar eens de buitengewone bijdrage van Ton van de Ven aan de identiteit en groei van het park: ‘’Ton bracht als pionier technische vernieuwing, maar altijd in dienst van het sprookje’’. En zo is het. En niet alleen wij, maar ook de generaties die na ons komen zullen nog decennialang kunnen genieten van zijn nalatenschap. Ton van de Ven, bedankt voor je toewijding, inzet en creaties. Je blijft voor altijd in ons hart.