A Royal Affair.jpg

Hofarts Johann Friedrich Struensee kreeg een affaire met de koningin van Denemarken en voerde allemaal Verlichte hervormingen door. Dit kostte hem echter de kop. 

 

A Royal Affair

Tot de film “A Royal Affair” wisten de meesten niet dat Denemarken vroeger een absolute monarchie was. De film gaat over de Deense koningin Caroline Mathilde die een romance begon met de arts Johann Friedrich Struensee. De kus die Struensee aan koningin Caroline gaf wordt in de Deense geschiedschrijving en in de film “A Royal Affair” als de gevaarlijkste kus in de Deense geschiedenis gezien. De relatie tussen arts en koningin eindigde dodelijk voor Struensee. Maar was de kus de reden voor de Deense koning Christian XII om Struensee te laten onthoofden? Waarschijnlijk niet.

Om de ware redenen voor de executie van Struensee te begrijpen moeten we een blik werpen op de Deense maatschappij van de zeventiende en achttiende eeuw. Tot 1660 was de troonopvolging in Denemarken niet erfelijk. De nieuwe koning moest door de standen verkozen worden. De adel, de kerk en de gegoede burgerij bepaalden dus wie de nieuwe koning werd. Dat kon dus daarom net zo goed de jongste zoon van de koning zijn, als hij het meest bekwaam was.

 

Koninklijk absolutisme

In 1660 was de positie van koning Frederik III verre van goed. In de jaren 1658–1660 hadden de Zweden het koninkrijk Denemarken-Noorwegen vernederd door Kopenhagen te belegeren en te brandschatten. Met de vrede van Roskilde moesten de Denen alle provincies ten oosten van de Øresund (uitgezonderd Bornholm en Christiansø) afstaan aan de Zweden. Vooral onder de adel werd de roep voor een meer geschikte koning groter. Frederik III wist dat echter in de kiem te smoren door zowel de geestelijkheid als de gegoede burgers privileges aan te bieden. Op 13 oktober 1660 bood bisschop Hans Svane de mogelijkheid tot erfopvolging aan de koning aan. Daar zaten risico’s aan, zoals staatsgrepen. Maar het grootste risico was op die dertiende oktober de adel. Met hulp van het leger en het uitroepen van de staat van beleg in Kopenhagen wist Frederik III echter zijn doel te bereiken. Om de nieuwe positie in te dammen werd er in 1661 een speciale wet uitgevaardigd waarin de absolute macht aan de koning werd gegeven. In de “Kongeloven” werden de rechten van de koning vastgelegd en alle standen (ook de boeren) gingen daarmee, schoorvoetend, akkoord. Daarmee was Denemarken het enige land in Europa waarin het absolutisme van de koning geïnstitutionaliseerd werd.

De wil van de koning werd de wil van het volk. Door een hervorming van de kerk werd voortaan alleen God geprezen en de koning was Zijn plaatsvervanger op aarde. De koning mocht men niet tegenspreken. Iedere Deen en Noor kreeg dat iedere zondag te horen. Ook probeerden Frederik III en zijn zoon Christian V de belastingen en het strafrecht te moderniseren. Dat lukte maar gedeeltelijk. In Noorwegen werden de belastingen geven zoals in de middeleeuwen en op Jutland en in Holstein werd nog volgens lokale middeleeuwse wetten recht gesproken. Al probeerde men de wetten wel samen te vatten in de “Danske Loven” van 1683. Ook de moraal van de koning werd de moraal van het volk. Er werden door Christian V wetten uitgevaardigd die bepaalden wie welke kleding mocht dragen en hoe men een bruiloft te vieren had. Zo wilde de koning voorkomen dat de bevolking aan overdaad ten onder ging. Ook mocht niet iedereen zomaar juwelen dragen. Koning Christian V deelde de bevolking in 12 klassen in. De eerste klasse, verreweg 90% van de bevolking mocht niets. De twaalfde klasse, de koning en zijn gevolg, mocht alles. Overtreding van de regels werd zwaar bestraft. Voor kleine vergrijpen kreeg men zweepslagen of men moest op het houten paard zitten, een paard voorzien met een zeer scherp zitgedeelte. De ongelukkige die daarop werd gedwongen te zitten moest de meest verschrikkelijke pijnen ondergaan. Hoewel er veel verboden was waren de meeste koningen niet al te religieus of moralistisch, dus met Kerst en Pasen konden ook de lagere klassen zich laten gaan.

Tot Christian VI in 1699 op de troon kwam. Christian, die overtuigd was dat iedereen zelf verantwoordelijk was voor zijn of haar moraliteit, veranderde Denemarken-Noorwegen in een theocratie. Toneel en alcohol werden verboden. Kerkgang werd verplicht. Op de scholen werd verplicht lesgegeven in de meeste strenge Lutherse theologie. Daarvoor werd het boek “Sandhed til Gudfrygtighed” (Wijsheden leiden tot Godsvrucht) van Erik Pontoppidan gebruikt. Verlichte schrijvers, zoals Holberg, werd het verboden te publiceren in eigen land. Het ging van kwaad tot erger met Christian VI, want bij iedere ramp werden zijn wetten strenger en ondragelijker. Alles om God tevreden te houden. Zijn eigen volk was het niet. Want ook de economie werd zwaarder gereguleerd. De Noren kwamen daarom met Zweedse hulp in opstand. De opstand mislukte en de leiders werden onthoofd of opgesloten.

 

Geesteszieke koning

Een portret van Struensee door Hans Hansen. Wikipedia Commons

In 1766 kwam Christian VII aan de macht. Christian stond bekend om zijn driftigheid en zijn vele bezoeken aan het bordeel. Verder was hij aantoonbaar geestesziek. Volgens de moderne psychologie had hij schizofrenie. Dat werd nooit erkend om een staatsgreep te voorkomen. Trouwens zonder succes. Zowel Struensee als kroonprins Frederik zouden de macht grijpen. Omdat een staatsgreep tegen de wet op de troonopvolging inging bleef Christian VII in naam de macht houden. Struensee werd in 1768 de lijfarts van Christian VII.

Een pamflet over de gevangenname van Struensee. Bron: Det Kongelige Bibliothek Kopenhagen / Wikipedia Commons

In die periode kreeg Struensee ook steeds meer interesse in koningin Charlotte Mathilde. Charlotte, die niet kon aarden in het stijve religieuze hof van Christian VII, vond in Struensee niet alleen maar geestverwante ziel maar ook een geschiktere bedpartner. Christian VII kreeg vanwege zijn ziekte hiervan niets mee en vertrouwde Struensee steeds meer. Zo konden Struensee en Koningin Charlotte de macht overnemen. Direct werden impopulaire maatregelen zoals de censuur en willekeurige marteling bij wet verboden. Christian VII tekende alles zonder moeite. Stilzitten was aan Struensee niet besteed. In minder dan twee jaar werden er 1800 nieuwe wetten uitgevaardigd. Ondertussen was koningin Caroline zwanger, maar van wie was niet duidelijk. Van Christian of van Struensee? Het waren die roddels plus de hervormingen die Struensee in 1772 letterlijk de kop hebben gekost. Ondersteund door de koningin-moeder pleegde kroonprins Frederik een staatsgreep. Struensee werd met zijn meest prominente aanhangers onthoofd. Frederik had dat het liefste ook met koningin Charlotte gedaan, maar Koning George III van Groot-Brittannië dreigde met een invasie. Charlotte werd naar Celle in Duitsland verbannen. Zij zou haar kinderen nooit meer zien en overleed in 1775.

De hervormingen van Struensee werden direct weer ongedaan gemaakt. Het Deense absolutisme zou pas in 1849 eindigen. En pas vanaf 1901 bemoeien de Deense vorsten zich niet meer direct met de politiek. Struensee was een lichtpunt in het absolutisme. Hij werd niet onthoofd vanwege een kus. Zijn ideeën kwamen alleen 70 jaar te vroeg.

 

 

Uitgelichte afbeelding: screenshot trailer A Royal Affair.