Niet alleen de Stasi maar ook de West-Duitse geheime dienst liet kanselier Willy Brandt bespioneren. Duitslandkenner Jeroen Adema vertelt in dit essay de bijzondere geschiedenis van deze markante staatsman. 

 

Brandt treedt af

De  zevende mei 1974 begon voor de meeste Duitsers met een schok. Om middernacht had Willy Brandt (1913-1992) zijn aftreden aangekondigd. Te laat voor de laatste “Tagesschau” van de dag, maar op tijd voor de ochtendeditie van de “Tagesschau”. Het minpunt was dat deze uitzending in grote delen van West-Duitsland niet te zien was. Alleen langs met de grens met de DDR en in Noord-Duitsland waren de ochtenduitzendingen van het “Deutsches Fernsehen” te zien. De overgrote meerderheid werd dus via de radio en extra edities van de krant geïnformeerd.

De affaire-Guilliaume had Brandt de kop gekost. Het aftreden van Brandt werd door de meeste Duitsers in de BRD niet gewenst. Ook in de regering en bij het CDU was er de wens dat Brandt aanbleef. Alleen het Beierse CSU wilde dat Brandt opstapte. Ook in Oost-Berlijn was men tevreden dat Brandt was opgestapt. Honecker was dan ook een gelukkig man. Totdat hij later op de dag een woedende Leonid Brezjnev aan de lijn had. Het aftreden van Brandt was niet zijn wens.

Het aftreden van Brandt had ook gevolgen voor de buurlanden van de BRD. De Franse presidentskandidaat Francois Mitterand zag zijn kansen op het presidentschap in rook opgaan. De Gaullisten konden de Franse bevolking wijsmaken dat een socialist in het Élysée de kans op spionage zou vergroten. Valéry Giscard d’Estaing zou onverwacht de presidentsverkiezingen winnen. Het aftreden van Brandt maakte ook veel Nederlanders nerveus. Zo nerveus zelfs dat premier Joop den Uyl nog op de beide tv-zenders een rede over het aftreden van Brandt moest houden.

In West-Duitsland werden er spontaan fakkeltochten en demonstraties gehouden om Brandt te overtuigen om kanselier te blijven. Het mocht niets uithalen. Brandt trad terug en heel even had West-Duitsland een FDP-kanselier.

 

Geschaduwd

Dat Brandt in trek was bij de verschillende inlichtingendiensten dat hoefde niemand al te verbazen. Al in 1968 liet Kurt Georg Kiesinger Brandt, die toen zijn vice-kanselier was, door de Bundesnachrichtendienst schaduwen. Kiesinger werd zeer nerveus van Brandt.

Het was niet de eerste de beste die Kiesinger op Brandt afstuurde. Het “onderzoek” tegen Willy Brandt werd geleid door Reinhardt Gehlen, oud-generaal van Wehrmacht en notoir communistenhater. Gehlen vond Brandt al verdacht omdat hij in 1934 naar Noorwegen was gevlucht en zogenaamd sympathie had voor de communisten tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Ook de vermeende escapades van Brandt met andere vrouwen werden door Gehlen gelekt naar de West-Duitse media. Vooral de “Bayrischer Rundfunk” en het “ZDF” probeerden met deze nep-berichten de kiezer ervan te overtuigen om niet op de SPD te stemmen.

Dat lukte trouwens nog verrassend goed. Op een paar procent na had Kiesinger de absolute meerderheid in de Bondsdag te pakken. Ook hoopte Kiesinger het op een akkoordje met de FDP te gooien. Helaas had Brandt al contact met de FDP opgenomen en die waren wel te porren voor een SPD/FDP-regering. Dus terwijl Kiesinger nog aan zijn Riesling zat te nippen bij het “ZDF” wist het “Deutsches Fernsehen” al te melden dat Brandt met de FDP in zee ging.

‘Landverraad’

Zo ontstond eind 1969 de sociaal-liberale coalitie die het tot 1982 uithield. Brandt maakte ook meteen schoon schip met de Hallsteindoctrine, de opvatting dat de Bondsrepubliek niets met het communistische Oost-Europa te maken wilde hebben. Dat de Bondsrepubliek in de Sovjet-Unie een ambassade had was voor veel conservatieve Duitsers al erg genoeg.

Die houding bracht de Duitse eenheid niet veel verder. Nu waren Adenauer en Erhardt daar nooit in geïnteresseerd. Welvaart en werk leverden veel stemmen op. De Duitse eenheid niet. Trouwens, ten oosten van de Elbe waren het toch alleen maar sociaaldemocraten en protestanten. Dan zou Duitsland een linkse meerderheid krijgen. Adenauer ging alleen maar naar West-Berlijn als het echt moest en Kiesinger zou in zijn bezoeken aan West-Berlijn geconfronteerd worden met rellen en een klap in het gezicht. Dan maar veilig in het conservatieve Zuidwesten blijven.

Brandt zag dat anders en ging de dialoog met zowel Polen als de Sovjet-Unie aan. De knieval van Brandt in Warschau leverde hem respect op in het Oostblok, in het Westen en onder de Duitse jeugd. De meeste ouderen vonden het maar niets. Toen de regering-Brandt ook nog eens de Oder-Neisse grens wilde accepteren waren de rapen gaar. Vooral onder de Heimatvertriebenen ontstond er veel protest ,waarbij geweld niet geschuwd. Men wilde Brandt aanklagen wegens landverraad.

Ook het bezoek van Brandt aan Erfurt in 1970 werd in West-Duitsland met argusogen bekeken. Wilde hij nu serieus de DDR als staat erkennen? Ja, want zo wilde Brandt bereiken dat de grenzen tussen de DDR en de Bondsrepubliek humaner werden en meer Oost-Duitsers hun familie in West-Duitsland konden bezoeken. Later zei Brandt over dat bezoek: “Je kunt wel met je hoofd wel tegen de muur gaan rennen maar de muur merkt dat niet. Jij wel”.

Willy Brandt met Stasispion Günter Guillaume (rechts).

Spion

Ook in het Westen was men verbaasd over de politiek van Brandt. Want waarom zo vriendschappelijk zijn met Brezjnev? Met argwaan sloegen zij de onderhandelingen over het verdrag van Moskou gade. Hoewel Brandt in het buitenland furore maakte en in 1971 de Nobelprijs voor de Vrede won faalde zijn binnenlandse beleid. Brandts kabinet was een chaos. Dus het was een makkelijke klus voor de DDR om een spion in de omgeving van Brandt te krijgen. Zijn naam was Günther Guilliaume. Hij had werkelijk vrij spel. Guilliaume kon zelfs bij de kanselier in huis spioneren. Maar het leek er op dat niet Guilliaume de regering Brandt ten val zou brengen.

In 1972 hadden CDU en CSU er genoeg van. Zij dienden een motie van wantrouwen in tegen Brandt en stelden voor dat Rainer Barzel nieuwe kanselier zou worden. Om de mokerslag te vergroten mocht oud-kanselier Kiesinger de motie voorlezen. Barzel zou die motie makkelijk binnenhalen, omdat ook enkele leden van de SPD- en FDP-fractie met de oppositie zouden meestemmen. Maar daar kwam niets van terecht, want twee leden uit de CDU-fractie stemden met de regering mee. De motie van wantrouwen haalde geen parlementaire meerderheid.

CDU-parlementariër Julius Steiner zou met 50,000 DM zijn omgekocht zodat hij zijn schulden kon betalen. CSU-politicus Leo Wagner zou zelfs voor de Stasi gewerkt hebben. Dat kon men in 1972 alleen maar vermoeden. De geruchten dat de KGB achter het aanblijven van Brandt zat bleven nog lang doorsudderen. Maar Brezjnev vond dat toch meer een klusje voor Honecker en zijn meesterspion Markus Wolff. Na de mislukte motie van wantrouwen had Brandt veel aanzien verloren, maar hij bleef aan als kanselier. Wel waren er nieuwe verkiezingen nodig, want zowel de regering als de oppositie hadden geen meerderheid.

 

Excuus

De verkiezingen van 1972 won Brandt glansrijk, maar de wil om te regeren was weg. Ook de oliecrisis en de daarop volgende recessie droegen niet bij tot standvastig beleid. In de winter van 1974, midden tijdens de oliecrisis, eisten de vakbonden 15% loonsverhoging. Een zichtbaar depressieve Brandt gaf zonder tegen te strubbelen toe. De arrestatie en ontmaskering van Guilliaume gaven Brandt daarom het excuus om het bijltje erbij neer te gooien.

Brandt liet Duitsland geschokt achter en werd nog lange als een slecht kanselier gezien. Hoewel niet door iedereen. Helmut Kohl nam de Ostpolitik van Brandt over en hij maakte ook graag van de diensten van Brandt gebruik als er op diplomatiek vlak wat moest gebeuren. Zo groeide Brandt weer in aanzien. De SPD-staatsman kon het succes van zijn politiek met eigen ogen aanschouwen en sprak zich al in 1989 uit voor een hereniging tussen West- en Oost-Duitsland. Wat men in 1970 niet kon verwachten werd in 1990 waar. Duitsland werd herenigd. Met terugwerkende kracht werden Brandts bezoek aan de DDR en het verdrag van Moskou gewaardeerd. De door spionnen weggewerkte kanselier staat nu als “Der Visionär” in de boeken. Een mooie maar late eer…

 

 

Antoine Verbij schreef enkele jaren geleden over Willy Brandt een prachtig essay voor het Historisch Nieuwsblad. De ZDF zond in 2013, ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van Willy Brandt, een documentaire over de roemruchte SPD-kanselier uit.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons