Historicus Hans van der Jagt legt uit dat discussie over dubbele loyaliteit helemaal niet nieuw is. De beroemde Nederlandse islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje schreef er zelfs een boekje over.

De mislukte staatsgreep in Turkije van 15 juli zette de verhoudingen tussen de Turken in Nederland op scherp. Erdogan-aanhangers kwamen tegenover tegenstanders van het autoritaire islamistische regime te staan, aan de Gülenbeweging verbonden instellingen worden bedreigd en veel Turken zijn bang om hun echte mening te geven.

Wat opvalt is dat de polarisatie in Nederland wordt aangewakkerd vanuit Turkije. Erdogan en zijn aanhangers politiseren de islam en maken er bovendien een pan-Turkse, pan-islamitische ideologie van. De loyaliteit van Turkse Nederlanders moet blijkbaar in de eerste plaats bij hun moederland liggen.

De waarschuwing van Snouck Hurgronje

Nieuw is het allemaal niet. Honderd jaar geleden waarschuwde islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje in zijn in 1911 verschenen boekje Nederland en de islâm tegen een Turkse politisering van de islam. Hij had daar alle reden toe. Vanaf 1878 voerde de Turkse sultan Abdüdlhamid II een conservatief beleid om het Ottomaanse Rijk in alle macht overeind te houden. De sultan nam harde maatregelen ten aanzien van organisaties, binnenlandse ambtenaren en minderheden (bloed niet schuwend). Tegelijkertijd riep hij moslims wereldwijd op zich te verzetten tegen de Westerse imperiale mogendheden en te scharen onder het gezag van hem. Abdülhamid zag zichzelf naast wereldlijk ook als geestelijk leider, als kalief. Hij streefde naar een wereldwijde aaneensluiting van Turken en moslims. Na de staatsgreep in 1908 streefden de Jong-Turken voor een moderne versie van dit ideaal.

Het probleem van dit Turks islamisme was niet, aldus Snouck Hurgronje, dat een religieuze leider invloed uitoefende op gelovigen in een ander land. Dat gebeurde met het katholicisme ook met een paus die christelijke gelovigen wereldwijd inspireerde. Maar met het Turks islamisme kreeg de Turkse sultan invloed tot ver over de landsgrenzen als staat. En daarmee schond de sultan de soevereiniteit van andere landen. Turkije gaf het signaal af aan moslims zich te scharen onder de Turkse overheid. Met als doel: Turks-islamitische werelddominantie. De 35 miljoen islamitische onderdanen van Nederland in Zuidoost-Azië werd opgeroepen te luisteren naar Turkije en zich af te zetten tegen de eigen overheid. Snouck Hurgronje vond dat niet minder dan ‘misdadig’.

Maar wat moest Nederland doen? Hoe kon de kloof tussen het op Turkije gericht islamisme en het Westen worden overbrugd? De oplossing lag voor de liberaal Snouck Hurgronje in de ‘associatie’. Binnen het wereldrijk Nederland, diende de cultuur van islamitische onderdanen in Zuidoost-Azië te associëren (samenvloeien) met de cultuur van de Nederlanders aan de Noordzee. Het één hoefde niet over te gaan in de ander, of gedomineerd te worden (integratie), maar samen op te gaan. Een soort culturele verbroedering. Uiteindelijk zou religie langzaam verdwijnen.

De associatiegedachte van Snouck Hurgronje bleek een illusie. Een orthodox deel van de islamitische elite in Indië genoot wel het Westerse onderwijs, maar behield tegelijk hun focus op de Ottomaanse cultuur en religie. Oud-minister van Koloniën en gouverneur-generaal Alexander Idenburg merkte in 1923 op: ‘Soms schijnt het zelfs alsof die Oosterlingen, die het meest van de Westerse cultuur in zich hebben overgenomen, in hun hart zich het verst van het Westen verwijderen.’

Leren van het verleden

The past is not a foreign country. Ook vandaag is er, net als in de tijd van Snouck Hurgronje, het probleem van Turks pan-islamisme. Dat iemand als Jeroen Pauw vorig jaar mei nog stelde dat mensen die in Nederland geboren zijn zich automatisch Nederlander voelen, was schrikbarend naïef. Gewillig scharen veel in Nederland geboren Turks-Nederlandse moslims zich onder het gezag van de Turkse overheid. En Turkije voedt dit. Het grijpt in Nederland in als religieuze autoriteit èn als staat. Hiermee schendt Turkije de Nederlandse soevereiniteit.

De Nederlandse regering moet iets doen. Maar wat? Hard de kop indrukken? In feite is dit Turks pan-islamisme een staatsondermijnende activiteit, dus dat zou kunnen. Kritisch nadenken over het staatkundige gedrocht van de dubbele nationaliteit? Een interessante gedachte. Of moeten Turkse pan-islamisten een politiek podium krijgen? Ogenschijnlijk de zwakste oplossing. Met echte islamisten valt immers niet te polderen. Tweede Kamerlid Tunahan Kuzu mag een poging wagen. Hij toonde op de pro-Erdogandemonstratie van 16 juli in Rotterdam in ieder geval al zijn wolvengezicht. Nu alleen nog even zijn partijnaam veranderen.

Hans van der Jagt is historicus en promovendus aan de Vrije Universiteit Amsterdam.