In de zomer van 1925 vond in het plaatsje Dayton, Tennessee in de Verenigde Staten de zogenoemde ‘Monkey Trial’ plaats. Deze rechtszaak is hét symbool geworden voor de strijd die er in Amerika woedt over het onderwerp schepping of evolutie.

Wat was er aan de hand? De jonge biologieleraar John T. Scopes werd aangeklaagd omdat hij een wet zou hebben overtreden die kort daarvoor was ingevoerd in de staat Tennessee en die het verbood om op openbare scholen de evolutietheorie te doceren. Al snel werd echter duidelijk dat het om meer ging dan een lokale rechtszaak. De pers uit binnen- en buitenland stroomde in zulke aantallen toe dat de hoorzittingen naar een podium in de open lucht moesten worden verplaatst.

 

Groeiende tegenstellingen

Scopes werd verdedigd door ’s lands bekendste advocaat Clarence Darrow. De aanklager werd bijgestaan door William Bryan, een voorman van de groeiende christelijk-fundamentalistische beweging in de VS. Scopes’ eigenlijke overtreding kreeg tijdens het proces nauwelijks aandacht. De strafpleiters richtten zich niet tot de jury en rechter, maar via de pers tot het volk. Daarbij kwam de groeiende tegenstelling in de Amerikaanse samenleving tussen enerzijds conservatieven en anderzijds progressieven aan het licht.

Darrow, die landelijke bekendheid genoot als criticus van de fundamentalisten, probeerde het proces meteen veel breder te trekken dan de vraag of Scopes de wet had overtreden. Hij riep een hele batterij wetenschappers op die allen getuigden dat de evolutietheorie betrouwbaar was. De rechter stelde echter dat het daar in deze zaak niet om ging. Darrow besloot nu zijn tegenstrever Bryan op te roepen als ‘expert op bijbels gebied’ om rechtstreeks de confrontatie aan te kunnen gaan. Bryan ging de uitdaging aan en zag het als zijn taak in de bres te springen voor het ‘eenvoudige bijbelgeloof’. In het debat bracht hij het er niet best vanaf. Hij stuntelde bij klassieke sceptische vragen over bijbelverhalen als: heeft Jona werkelijk drie dagen in de walvis gezeten? Waar haalde Kaïn zijn vrouw vandaan? En hoe heeft Jozua de zon kunnen stilzetten?

Uiteindelijk, 21 juli 1925, zou Scopes worden veroordeeld. Toch was de rechtszaak geen overwinning voor de fundamentalisten: zij hadden gezichtsverlies geleden nu was gebleken dat ze geen enkele serieuze wetenschapper aan hun kant hadden. Bovendien had hun voorman Bryan er weinig van terechtgebracht. Hij was van alle inspanningen zo vermoeid geraakt dat hij vlak na de rechtszaak overleed. De fundamentalisten hadden er een martelaar bij, maar voorlopig hielden ze zich gedeisd.

 

Culture war

Pas in de jaren zestig zou er in de VS opnieuw beroering ontstaan rondom dit onderwerp. Opnieuw werden er rechtszaken gevoerd en bij elk proces raakte de Amerikaanse samenleving meer verdeeld. ‘Evolutie’ en ‘anti-evolutionisme’ bepaalden steeds meer de identiteit van progressieven en conservatieven. Het ging in deze ‘culture war’ inmiddels om veel meer dan de vraag of het scheppingsverhaal of de evolutietheorie waar was. De strijd tegen de evolutietheorie raakte, op een voor buitenstaanders ondoorgrondelijke manier, verbonden met conservatieve idealen als het gezin, het recht op wapenbezit, homofobie, anti-abortus, de doodstraf, anti-immigratie en lage belastingen.

Dat de discussie over schepping en evolutie in Amerika regelmatig tot rechtszaken leidde, komt door een combinatie van factoren: de grondwet, het Amerikaanse schoolsysteem en de politieke situatie. Zo volgt uit de Amerikaanse grondwet dat openbare scholen zich in zaken van godsdienst neutraal moeten opstellen. Dit heeft geleid tot langdurige discussies over de vraag of alternatieven voor evolutie in de schoolboekjes thuishoren. Anti-evolutionisten presenteerden hun eigen visie daarom vanaf de jaren zestig nadrukkelijk als een alternatieve wetenschap: ‘creation science’.  In de jaren tachtig oordeelde de rechter echter dat ‘creation science’ geen wetenschap was.

 

Wetenschap en politiek

Vanaf de jaren negentig werd de theorie van ‘intelligent ontwerp’ (ID) gelanceerd als alternatief voor de evolutietheorie. Hoewel binnen ID het proces van evolutie wordt geaccepteerd, wordt het darwinistische mechanisme van natuurlijke selectie bekritiseerd. In 2005 zou in de zogenaamde Dover Trial een rechter uitspreken dat ook Intelligent Design geen wetenschap was en dus geen plek hoorde te krijgen in de biologieles.

Het maatschappelijk debat eindigde met deze uitspraak niet. Keer op keer worden pogingen ondernomen om alternatieven voor de evolutietheorie het onderwijs in te smokkelen. Door het tweepartijenstelsel in de VS is het onderwerp ook politiek gepolariseerd. Conservatieve christenen hebben hun thuis voornamelijk gevonden in de Republikeinse Partij, waar zij in de loop der tijd veel invloed hebben gekregen.

 

Nederland

In Nederland is de tegenstelling rondom dit onderwerp nooit zo op de spits gedreven, al hebben creationisten daartoe sinds de jaren zeventig wel pogingen gedaan. Befaamd werd het EO-programma ‘Adam of aap’, uit 1977, en recenter, tijdens het ‘Darwin-jaar’ 2009, een actie van creationisten die huis aan huis folders verspreiden tegen de evolutietheorie. Binnen ons onderwijs- en rechtssysteem zal deze kwestie echter niet zo snel voor de rechter belanden. Hoewel creationisten  dus soms de aandacht hebben getrokken met grote publieksacties, heeft de discussie toch veelal intern plaatsgevonden in christelijke kring, waar de debatten overigens vaak niet minder gepolariseerd raakten.

juli 2017

Ab Flipse is wetenschapshistoricus en universiteitshistoricus aan de Vrije Universiteit Amsterdam

 

Literatuur

Stefaan Blancke, Ab Flipse, Johan Braeckman, ‘The Low Countries’, in Creationism in Europe, eds. S. Blancke, H.H. Hjermitslev & P.C.  Kjærgaard (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2014), 65-84.

Ab Flipse, ‘The Origins of Creationism in the Netherlands: The Evolution Debate Among Twentieth-Century Dutch Neo-Calvinists’;  Church History 81:1 (2012), 104-14.

Edward J. Larson, Summer for the Gods: The Scopes Trial and America’s Continuing Debate Over Science and Religion (New York: Basic Books, 1997).

Ronald L. Numbers, The Creationists. From Scientific Creationism to Intelligent Design, Expanded Edition (Harvard University Press: 2006).

Bovenstaande artikel is deels gebaseerd op twee eerdere columns: ‘Amerikaanse toestanden?’  (Protestant.nl, mei 2011) en ‘Geert Wilders en de “Monkey Trial”‘ (Protestant.nl, oktober 2010)

 

 

Afbeelding: Op maandagmiddag verklaarde rechter John T. Raulston dat het hof de zitting zou onderbreken, vanwege de hitte. Als de zitting op een platform buiten het gerechtsgebouw wordt hervat leest advocaat Hayes de verklaringen voor van de deskundigen, die van de rechter niet als getuige mochten worden uitgenodigd tijdens de rechtszaak. Zichtbaar op de muur van het gerechtsgebouw staat de tekst ‘Read Your Bible’. Deze teksten hingen in Dayton gedurende het proces.

Bron: Wikipedia / Wikimedia Commons