Jeroen Adema over het antisemitisme van de Duitse Reformator.

 

De theoloog Rene Süss was bij zijn promotie in 2005 zeer duidelijk over Maarten Luther. Hij is verantwoordelijk voor de Holocaust. Daarom weg met hem. Dat was misschien wat kort door de bocht, maar in het Lutherjaar gaan we het hebben over Maarten Luther en zijn houding ten opzichte van de Joden.  Die was inderdaad niet best. Luther moest in de laatste jaren van zijn leven werkelijk niets hebben van de joden. In het geschrift Van de joden en hun leugens laat Luther geen spaan heel van zijn Joodse medemens. Over het verbranden van synagogen zegt Luther letterlijk:

Men moet hun synagogen of scholen in brand steken en wat niet wil branden moet men met aarde overdekken, zodat geen mens er een steen of sintel meer van ziet, voor eeuwig niet.

Daar is geen woord Spaans aan en inderdaad had deze passage regelrecht uit de pen van een prominent nazi kunnen komen. Maar op grond van deze passage kunnen we nog geen overhaaste conclusies trekken.

Ook het feit dat zowel Adolf Hitler als Julius Streicher Luther vanwege zijn uitspraken over joden als de grootste der reformatoren beschouwden is ook geen reden om grote conclusies te trekken. Het is wel zorgelijk dat neonazi’s Luther bij hun antisemitisme blijven betrekken. De filosoof Karl Jaspers ging in 1945 verder dan Süss in 2005: ‘Wat Hitler heeft gedaan, werd door Luther aanbevolen; behalve de gaskamers.’

Toch voel ik mij geroepen om Luther uit het kamp van de nazi’s te trekken. Ook Erasmus en andere tijdgenoten van Luther staken hun jodenhaat niet onder stoelen en banken. Het enige verschil was dat Luther aangehaald werd door de nazi’s en Erasmus niet.

We moeten leren om de opvattingen van Luther in de context van zijn tijd te plaatsen. Maarten Luther is opgegroeid met de traditionele katholieke leer van die tijd. Die leer was (toen nog wel) behoorlijk antisemitisch. De gelovigen werd geleerd dat Jezus door de joden vermoord zou zijn. In 1523 keerde Luther zich tegen deze leer. In het boek ‘Dat Jezus een geboren Jood is’ verklaarde Luther nog dat het dat katholieke kerk was die de joden van de leer van Jezus weg hield. De katholieke kerk ontkende (en ontkent trouwens nog steeds) dat Jezus joods was. Pas toen bleek dat de joden niet warm liepen voor Luthers idealen en zich niet wilden bekeren tot het christendom veranderde het standpunt van Luther. Trouwens, over moslims, gehandicapten en vrouwen had Luther zeer middeleeuwse en soms barbaarse opvattingen. Kortom Luther was kind van zijn tijd.

Dus of Luther (mede) verantwoordelijk was voor de Holocaust, daar kan ik kort over zijn. Nee. Alleen de nazi’s zijn verantwoordelijk voor hun daden. Tussen Luther en Hitler zit meer dan 400 jaar en in die 400 jaar hebben de Lutheranen niet echt veel antisemitische daden op hun geweten. Sterker nog, Martin Niemöller en Dietrich Bonhoeffer waren Lutheranen die tegen Hitler in verzet kwamen. Anders dan de gangbare katholieke theologie, die fel uithaalt naar de joden, is de Lutheraanse theologie niet antisemitisch. De Holocaust komt uit het zieke brein van Hitler zelf. Hij greep terug naar de Middeleeuwse opvattingen van Luther en Erasmus, maar ook naar de opvattingen van de kerkvaders. Dat gecombineerd met mogelijk een persoonlijke afkeer tegen de joden en waanvoorstellingen over zijn eigen vermeende goddelijkheid (waar ik een volgende keer op terugkom) zijn de redenen voor de Holocaust.

De nazi’s waren nooit echt religieus. Op een enkele uitzondering na waren de meeste nazi’s katholiek, niet Luthers. Toch heeft een deel van de Lutherse Kerk een medeschuld aan het naziregime. Ik kom daar volgende week, tenzij er iets heel raars in de formatie gebeurt, op terug. Maar ook de daden van de Duitse Lutherse Kerk  kun je niet in de schoenen van Luther schuiven. Daar kan Süss roepen wat hij wil. Iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen daden.

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons