In zijn biografie Wilhelm II. De laatste Duitse keizer schetst historicus Christopher Clark een genuanceerd beeld van de grootste blaaskaak van de vorige eeuw. 

Het beeld wat historici hadden van keizer Wilhelm II, der Kaiser, was heel negatief. Volgens John Röhl was Wilhelm niet alleen de aanstichter van de Eerste Wereldoorlog maar bovendien een wegbereider van Adolf Hitler.

De werkelijkheid ligt genuanceerder. Volgens de Australische historicus Christopher Clark was Wilhelm een weifelachtig monarch die eigenlijk helemaal geen oorlog wilde. In de zomer van 1914 gaf Wilhelm de Oostenrijkers een carte blanche, omdat hij verwachtte dat een eventuele oorlog beperkt zou blijven tot de Balkan. De Russen begonnen echter met mobiliseren, waarop het Duitse Rijk besloot tot oorlog. Ook was Wilhelm tegen de onbeperkte duikbotenoorlog, die tot gevolg had dat de Amerikanen het Duitse Rijk de oorlog verklaarden.

 

Hunnenrede

Als keizer deed Wilhelm geharnaste uitspraken die zijn kanseliers tot wanhoop dreven. Toen in 1900 een Duitse legermacht werd ingescheept naar China – om samen met de Engelsen, Fransen, Russen en Japanners de Bokseropstand neer te slaan – hield de Kaiser zijn beruchte Hunnenrede:

Wanneer jullie de vijand ontmoeten, sla hem dan neer! Pardon wordt niet gegeven! Gevangenen worden niet gemaakt! Zoals de Hunnen (…) duizend jaar geleden hun reputatie vestigden, die nog steeds in de overlevering en de volksverhalen formidabel aandoet, zo moge de Duitser in China voor de komende duizend jaar een zodanige reputatie vestigen dat geen Chinees een Duitser meer scheef durft aan de kijken!

Deze speech doet erg denken aan de Fire and Fury-toespraak van de Amerikaanse president Donald Trump tegen de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. Linkse en liberale Duitsers meenden dat Wilhelm opriep tot massamoord en waren diep geschokt door deze agressieve taal. De Kaiser werd een dankbaar mikpunt van spot in het satirische weekblad Simplicissimus, dat de draak stak met de pompeuze praatjes van Wilhelm. Ook de geallieerde propaganda in de Eerste Wereldoorlog verwezen naar Wilhelms omstreden uitspraken, met als doel de Duitse soldaten als allesverwoestende Hunnen weg te zetten die Poor Little Belgium hadden verkracht. Maar volgens Clark is de agressieve retoriek van Wilhelm vooral retoriek en viel het wel mee met zijn oorlogszuchtigheid.

Wilhelm was dus geen inslechte schurk, maar een rehabilitatie is deze biografie zeker niet. Want uit alles blijkt dat Wilhelm II totaal incompetent was om het Duitse Rijk te leiden. Maar ofschoon Clark een afgewogen verhaal heeft geschreven is het boek niet heel gemakkelijk om door te komen. Dat komt vanwege de nogal uitgebreide uiteenzettingen over bestuurlijk-technische kwesties: historisch ongetwijfeld heel relevant, maar nogal taai. Weet dus waar u aan begint.

 

N.a.v.: Christopher Clark, Wilhelm II. De laatste Duitse keizer (Amsterdam, De Bezige Bij september 2017). ISBN 9789023466000. 429 pagina’s. 39,99 euro.