Jeroen Adema duikt met u de Duitse geschiedenis in en vertelt over de kanseliers Helmut Schmidt en Helmut Kohl en het ‘verraad’ van de liberalen. 

Terrorisme

Niets ging echt lekker in 1982. De werkloosheid steeg gigantisch, de zomer was verregend. Overal gingen jongeren en pacifisten de straat op om te demonstreren tegen de kruisraketten. Alleen al in Bonn kwamen er op 10 juni 1982 een half miljoen Duitsers de straat op. Tijdens de “hete herfst” kwamen er in de hele Bondsrepubliek anderhalf miljoen man op de been. Deze demonstraties verliepen niet altijd vreedzaam. Vaak domineerden beelden van rellen het televisiejournaal.

Ook de angst voor terreur was net als nu vrij groot. In 1977 had de Roter Armee Fraktion de hele Bondsrepubliek in de ban gehouden met extreem gewelddadige aanslagen en zelfs een vliegtuigkaping. Later dit jaar kom ik daar in een artikel uitgebreider op terug. Maar er was ook extreemrechts geweld. In 1980 pleegden neonazi’s een aanslag op het Oktoberfest in München. Daarbij vielen 13 doden en 68 gewonden. Een jaar eerder was er een aanslag door neonazi’s op de zendmasten van Koblenz en Nottuln (nabij Münster), omdat het “Deutsches Fernsehen” het gewaagd had om de serie “Holocaust” uit te zenden.

 

Moddergooien

In de Bondsdag hield men het hoofd niet koel. Vlak na de aanslagen waagde kanselier Helmut Schmidt (SPD) het nog om zijn concurrent Franz-Josef Strauss (CSU) de schuld te geven van de aanslag in München. Uit Bonn kon men dus alleen maar moddergooien verwachten. Gelukkig was er ook voetbal. De Bondsrepubliek deed in Spanje weer mee voor de prijzen. Het Duitse voetbal verdiende geen schoonheidsprijs. Tijdens de laatste poulewedstrijd hadden Duitsers het met Oostenrijk op akkoordje gegooid. Duitsland won met 1 – 0 en Uruguay en Algerije vlogen er uit. Buiten de spelers en trainers van de Duitse en Oostenrijkse teams was iedereen zeer beledigd. De schande van Cordoba zorgde voor weinig goodwill voor die Mannschaft. Gelukkig verloren ze de finale van Italië.

Buiten het zicht van de pers en het publiek was CDU-leider Helmut Kohl bezig om zijn aartsrivaal Helmut Schmidt ten val te brengen. Maar alleen kon hij dat niet. Hiervoor was de steun van de FDP nodig en deze partij was 13 jaar eigenlijk ook wel klaar met de SPD. Met Willy Brandt viel nog wel samen te werken. Maar na zijn aftreden in 1974 kwam Helmut Schmidt aan de macht en deze bondskanselier was verre van makkelijk. Hij had de reputatie een houwdegen te zijn. Binnen de SPD sprak men ook van “Schmidt Schnauze”, maar in Hamburg werd hij liefkozend “Schmidtchen” genoemd omdat hij bij de watersnoodramp van 1962 eigenhandig helikopters van de Bundeswehr had gevorderd om zo honderden van de verdrinkingsnood te redden. In Hamburg accepteerde men het daarom wel dat Schmidt niet echt tactvol was. In de rest van de Bondsrepubliek was men over Schmidt minder enthousiast. Weliswaar had men respect voor de dadendrang van Schmidt in 1962 en het crisismanagement tijdens de RAF-terreur van 1977. Maar in de verkiezingsdebatten van 1976 en 1980 ging het er fel aan toe.

In 1976 was de tegenstander van Helmut Schmidt een conservatieve minister-president uit Rheinland-Pfalz. Helmut Kohl was de naam en sinds 1969 leidde hij daar een absolute meerderheid van het CDU. Net als Helmut Schmidt was Kohl vol dadendrang. Hij wist van Rheinland-Pfalz een moderne deelstaat te maken. Anders als Schmidt was Kohl volks en stond hij dichtbij de mensen. In 1976 wankelde de positie van Schmidt. In het televisiedebat van ARD en ZDF was dat te merken. Vooral toen de versoepeling van het bezoekrecht van West-Duitsers aan de DDR ter sprake kwam. Een recht waar ook Kohl gebruik maakte. Toen Schmidt heel zuur opmerkte dat Kohl zich daarvoor wel mocht bedanken bij Schmidt werd hij terecht kwaad.

“Wat gaat er in uw hoofd om? Hoe komt u er bij dat ik mij bij u moet bedanken? Ik maak gewoon gebruik van mijn recht”, brieste Kohl voor een miljoenenpubliek. Uiteraard probeerde Schmidt Kohl in de rede te vallen. Bij Helmut Kohl nooit een goed idee, want hij haalde verbaal meteen uit: “U kunt beter uw mond houden en niet steeds er door heen praten en afwachten.” Daarop viel Schmidt, die ook niet van tegenspraak hield, Kohl aan met het verwijt dat hij de verkiezingen misbruikte om te moddergooien. Het publiek kon het optreden van Kohl wel waarderen en de CDU/CSU wonnen de verkiezingen. Helaas ging de FDP verder met de SPD en zo werd de grootste partij tot de oppositiebankjes veroordeeld. Schmidt hoopte nog dat Kohl terug naar Mainz ging om Rheinland-Pfalz te leiden, maar hij werd echter fractievoorzitter van de CDU/CSU.

 

Nog meer moddergooien

In 1980 kwam de tegenstander van Schmidt uit Beieren. Dat was Franz Josef Strauss van het CSU. Hem verslaan was eenvoudig. Waar Kohl nog als sympathiek werd gezien daar was Franz Josef Strauss een luidruchtige corrupte dikzak met veel te conservatieve denkbeelden. Tijdens de campagne van 1980 verbleef Strauss veel in Beieren, waar hij in biertenten en dorpshuizen luidruchtig door zijn achterban liet toejuichen. Buiten Beieren werd het enthousiasme voor Strauss minder. In Noord-Duitsland stemden zelfs CDU-leden nog liever op de SPD of de FDP dan op Strauss. Berucht is de woedeuitbarsting van Strauss in Dortmund. Tijdens een bijeenkomst van het CDU werd hij uitgejouwd en met eieren bekogeld. Daarop maakte Strauss de demonstranten uit voor volgelingen van Josef Goebbels. Toen Schmidt dan ook nog eens Strauss verantwoordelijk hield voor de aanslag in München was het moddergooien begonnen.

Tijdens het TV debat voor de verkiezingen trok vooral Helmut Kohl fel van leer tegen Helmut Schmidt. Schmidt zou voor tweedracht gezorgd hebben, een gevaar zijn voor de Europese eenwording en verder werd de kanselier verweten een Frans-Duitse machtsblok te willen vormen. Schmidt reageerde zeer geërgerd op de beschuldigingen  en viel Kohl continu in de rede. De reactie van Kohl was veelzeggend: “Misschien is het normaal om in de lokale SPD in Hamburg mensen in de rede te vallen. Wij proberen elkaar uit te laten spreken en elkaar te respecteren. U als bondskanselier kunt toch wel laten merken dat u een goede opvoeding genoten heeft?” Strauss verloor echter het debat tegen Schmidt en bleef minister-president in Beieren. Kohl bleef in Bonn en wachtte zijn kans af.

 

‘Nog ben ik kanselier’

In 1982 kraakte de coalitie tussen SPD en FDP aan alle kanten. De ideologische verschillen waren te groot geworden. In 1982 had de FDP eindelijk een voorwendsel om de SPD te dumpen. De minister van Economische Zaken Otto Graf Lambsdorf (FDP) stelde een bezuiniging op de sociale zekerheid voor. De SPD ging daar niet in mee en op 17 september 1982 stapte de FDP uit de regering. Op 1 oktober zou Helmut Schmidt het vertrouwen van het parlement vragen. Echter, de CDU/CSU-fractie en de FDP hadden al een nieuwe coalitie gevormd en Helmut Kohl zou de nieuwe kanselier worden. In een fel debat in de Bondsdag, dat door miljoenen rechtstreeks op TV werd bekeken, zou Schmidt nog een keer heel woedend worden toen hij in een betoog werd gehekeld: “Nog ben ik kanselier en nog heb ik het recht om te spreken.” Slechts de SPD en een paar linkse FDP leden stemden voor Schmidt. Kohl werd nog dezelfde dag verkozen tot bondskanselier. Met de beloofde van een morele verandering schreef hij voor 1983 verkiezingen uit.

Van de morele verandering kwam er niets terecht. Kohl won de verkiezingen nipt en de FDP haalde met moeite de kiesdrempel. Veel linkse FDP leden waren uit onvrede over de rechtse koers overgestapt naar de Groenen, een nieuwe politieke partij in het Duitse parlement die later hét voorbeeld zou zijn voor het in 1989 gevormde GroenLinks. Kohl besloot de hervormingen van de sociale zekerheid de prullenmand in te gooien en overmaat van ramp nam de kersverse kanselier elementen uit de Ostpolitik van Willy Brandt over.

De linkse pers nam Kohl nooit serieus en hoopten dat hij snel zou vallen als kanselier. In 1989 zou dat bijna zijn gebeurd, maar toen viel de DDR. Helmut Kohl zou in 1999 definitief ten val komen nadat bleek dat hij corrupt was. Met Helmut Schmidt verging het beter. Tot 1986 zat hij in het parlement toen werd hij columnist en redacteur voor het weekblad “Die Zeit”. Als ex-politicus werd Schmidt steeds populairder. Bij de dood van zijn vrouw Loki Schmidt in 2010 brak er zowat nationale rouw uit. Heel Duitsland leefde met de ex-kanselier mee.

Bij zijn dood in 2015 was Schmidt uitgegroeid tot het nationale geweten. Zijn staatsbegrafenis werd een mediaspektakel. Van ex-kanselier Helmut Kohl daarentegen horen we tegenwoordig niet zo veel meer. Hij heeft een hersenbloeding gehad en zijn gezondheid is slecht. Een keer viel Kohl nog op. Met een autobiografie waarin hij Merkel en ministers uit zijn kabinet beledigde. Dit werd hem uiteraard niet in dank afgenomen. Hoogmoed komt vroeger of later altijd tot de val. Hoe je er mee omgaat bepaalt echter hoe de geschiedenis naar je kijkt…

 

Afbeelding: Wikipedia / Wikimedia Commons