De Franse kredietwaardigheid is verder verlaagd. De relevantie voor Nederland is groot. Den Haag kan die Franse verlaging zien als een waarschuwing aan Nederland, erdoor aandacht vestigen op iets wat een enorm probleem kan worden voor ons land…én anticiperend erop moeiteloos miljarden euro elk jaar weer besparen om daarmee de belastingen structureel te verlagen, zorg te verbeteren, in onderwijs en onderzoek te investeren et cetera. Met alle, gunstige, gevolgen van dien voor onze economie.

Voor een land is zijn kredietwaardigheid van groot belang. Een hoge kredietwaardigheidsscore betekent goedkoop lenen. Het is ook een prestigezaak: als je de hoogst haalbare score hebt, Triple A, dan behoor je tot de happy few.

Niet zo lang geleden vonden we veel eurolanden in dat selecte groepje. Nederland behoorde ertoe, net als Frankrijk. Sinds het begin van de huidige crisis zagen veel van die landen hun kredietwaardigheidsscore omlaag gaan. Frankrijk verloor zijn Triple A reeds enige tijd geleden, iets wat voorlopig alleen een prestigeverlies oplevert. Het is niet zo dat de Franse rente gestegen is, maar dat heeft twee andere redenen. De eerste is een tijdelijke: de Europese Centrale Bank koopt staatsobligaties van eurolanden op en houdt daarmee de rentes laag. De marktwerking is als het ware uitgeschakeld. De tweede reden is dat Frankrijk een euroland is. Samen met Duitsland wordt dat land gezien als het fundament van de muntunie en beleggers redeneren dat als het puntje bij paaltje komt, Duitsland Frankrijk altijd zal proberen te redden.

De trend in de Franse staatsschuld van de afgelopen decennia is dat die in goede tijden stabiliseert en in slechte tijden stijgt

De kredietwaardigheid van onder meer Frankrijk is verlaagd omdat de staatsschuld sinds het begin van de crisis fors gestegen (met circa 30 procentpunt en ligt nu op ongeveer 100 procent van de Franse economie) is maar de economie blijft kwakkelen. Het is alsof iemand een tweede hypotheek neemt en tegelijkertijd in plaats van 5 dagen per week nog maar 2 dagen per week werkt. Zijn vermogen om die hoge schuld te dragen, verzwakt.

Zorgelijke toekomst

Onlangs besloot één van de drie grote kredietbeoordelaars, Moody’s, de Franse rating verder te verlagen. De Franse score is nu Aa2, twee stappen onder de hoogst mogelijke score. De kans is groot dat binnen afzienbare tijd die score verder omlaag zal gaan.

Dat de Franse rating verlaagd is, is voor ons van belang. Niet de ratingverlaging an sich, maar de onderbouwing van dat besluit. Volgens Moody’s zal de economische groei de komende jaren laag blijven, hooguit 1,5 procent per jaar op middellange termijn. Dat is een andere koek dan wat we vóór de huidige crisis hebben gezien. Het is dat vooruitzicht van de langdurig lage economische groei in combinatie met de sterk gestegen en stijgende staatsschuld wat Moody’s grote zorgen baart. Lage economische groei betekent dat het vermogen van de Franse regering om de stijgende trend te keren, afneemt. Dat vermogen is een belangrijke factor voor de kredietscore.

Behalve het vermogen zo’n trend te keren is ook de bereidheid dat te doen cruciaal. Waar een wil is, is immers een weg, maar in Parijs ontbreekt die wil. De Franse staatsschuld stijgt almaar verder omdat de regering in Parijs jaar in jaar uit een (zeer) hoog begrotingstekort blijft melden. Om het gat te dichten leent Parijs miljarden euro en dat komt allemaal bovenop de oude, hoge, schuldenberg. Er is niets of op zijn best heel weinig wat erop wijst dat Parijs zich inspant dat verder ophopen van de schuld te voorkomen of op zijn minst te beperken.

Moody’s wijst op dat ontbreken van de wil en een beroerde track record van Parijs op dit gebied als belangrijke redenen waarom Frankrijk een lagere rating verdient. De kredietbeoordelaar merkt droogjes op dat Frankrijk in de afgelopen vier decennia structureel in het rood heeft gestaan. De trend in de Franse staatsschuld is dat die in goede tijden stabiliseert en in slechte stijgt. Kortom, de schuld gaat nooit omlaag, ook niet in goede tijden, wanneer dat heel goed kan (zoals ik al eerder schreef, het keynesiaans beleid is de modus operandi van Europa al ruim vier decennia; toch roepen velen op om nu eindelijk keynesiaans beleid te gaan voeren in Europa!). Al met al concludeert Moody’s dat het onwaarschijnlijk is dat de Franse staatsschuld noemenswaardig zal dalen in de rest van dit decennium. Door de structureel lage economische groei dus én een track record die beroerd is, wat een understatement is.

Als we als land niets doen, betalen we straks 16 miljard euro per jaar aan rente over onze schuld, een verdubbeling ten opzichte van de huidige situatie

Nederland is net Frankrijk

Maar dat is Frankrijk, wat heeft dat met ons te maken? Om te beginnen is Frankrijk een euroland, dus mocht dat land in de problemen komen met zijn staatsschuld, dan draaien wij daarvoor deels op. Maar dat gevaar – wel een angstaanjagende overigens want het redden van Griekenland was, vergeleken met het mogelijk moeten redden van Frankrijk, zeer goedkoop – vergeten we even voor het gemak. Het gaat mij om iets anders wat voor Nederland relevant is.

Langdurig lage economische groei, sterk gestegen en verder stijgende staatsschuld en het ontbreken van de bereidheid daar iets aan te doen, klinkt dat niet bekend? Het is namelijk behalve op Frankrijk óók van toepassing op Nederland.

Ook Nederland kan zich opmaken op jaren van lage economische groei, een langdurig gevolg van de huidige crisis. Ook in Nederland is de staatsschuld gestegen. In de zomer van 2008, vlak voordat de huidige crisis zou losbarsten, stond ons land, volgens de cijfers van het Ministerie van Financiën, 219,8 miljard in het rood. In augustus dit jaar bedroeg de Nederlandse staatsschuld 350 miljard euro, een stijging van 60 procentpunt! Zoals reeds genoemd: Moody’s wijst op de enorme stijging van de Franse staatsschuld sinds 2008, van ongeveer 30 procentpunt. De toename van de Nederlandse staatsschuld sinds het begin van de crisis behoort tot de hoogste van de eurozone, meldde onlangs ook het Centraal Planbureau. Ook in Nederland stijgt de schuld ook verder want de komende jaren blijft Den Haag meer uitgeven dan wat er binnenkomt. En om te zeggen dat Den Haag bereid is dat allemaal te voorkomen…niet bepaald. Sterker nog, de heersende en zeer populaire opvatting als het over staatsschuld en begrotingstekorten gaat, is dat begrotingstekorten goed zijn – het mag elk jaar wel ietsje meer zijn, zeker niet minder – en dat onze staatsschuld eigenlijk heel laag is en zeker houdbaar.

Over hoe ‘goed’ begrotingstekorten zijn en of onze staatsschuld echt veel lager is dan het officiële cijfer laat zien, heb ik al geschreven. In dit stuk wil ik even stil staan bij dat die schuld houdbaar is.

Velen in Nederland wijzen in dat opzicht op de historisch lage rente. De tienjarige Nederlandse staatsrente vinden we tegenwoordig op circa 0,8 procent. Dat is veel hoger dan ongeveer 0,2 procent eerder dit jaar, maar historisch bezien (en dan heb ik het niet over de afgelopen 30 jaar of iets dergelijks maar over de afgelopen eeuwen) is die zeer laag. De gemiddelde rente die ons land betaalt over onze staatsschuld bedroeg in augustus dit jaar 2,5 procent. Dat deze rente hoger is, komt doordat de staatsschuld bestaat uit oude leningen waar de rente hoger ligt. De Nederlandse rentelasten zijn daardoor relatief gesproken laag, ongeveer 8 miljard euro per jaar. Dát is waar de voorstanders van meer schuld op wijzen: zie, keurig houdbaar onze staatsschuld. Ik denk echter dat ze allemaal aan een soort collectieve amnesie lijden of, uit een ander dan het algemeen belang, doen alsof hun neus bloedt.

Bron: Hoofbosch Beleggingsfonds

Bron: Hoofbosch Beleggingsfonds

Laten we aannemen dat de economische situatie de komende jaren zal verbeteren, dus laat ons uitgaan van 1,5 procent groei per jaar. Als onze economie normaliseert, zullen de rentes dat vroeg of laat ook doen; hopen op economische normalisatie zonder dat de rente hetzelfde doet is gewoon naïef. De rente is immers voor een belangrijk deel afhankelijk van de economische groei en de relatie is positief, dat wil zeggen als economische groei stijgt, stijgen de rentes ook.

Als we als land niets doen gaat Den Haag in de nabije toekomst namens ons allen fors meer geld lenen; niet eens om de oude schulden af te betalen maar slechts om de rente op te kunnen hoesten

Onze economie gaat normaliseren, onze rentes gaan normaliseren, hopelijk normaliseren de prestaties van het Nederlands voetbalelftal binnenkort ook…alles zal wel normaliseren, op één ding na: onze staatsschuld. Het is maar zeer de vraag óf de Nederlandse staatsschuld zal dalen en als dat gebeurt, lijkt de kans dat die normaliseert, dus fors zakt, nihil.

Miljarden voor het oprapen

Wat betekent dat allemaal concreet? Dat we terug zullen keren naar de zomer van 2008. Toen bedroeg de gemiddelde rente over de Nederlandse staatsschuld 4,1 procent. Wanneer de komende jaren de gemiddelde rente die wij als land betalen op onze schuld klimt, betekent dat dat onze rentelasten ook gaan stijgen. Niet alleen door die hogere rente, maar vooral omdat wij een hogere rente over een fors hogere schuld gaan betalen. In de zomer van 2008 ging het om 4,1 procent over 219,8 miljard euro schuld. Laten we 4,1 procent rente los op de nieuwe staatsschuld, dus van tussen 350 en zeg 370 miljard euro, dan hebben we het over 15,75 tot ruim 16 miljard euro aan rentelasten per jaar. Dat is een verdubbeling ten opzichte van wat we anno 2015 betalen ofwel 8 miljard euro extra aan rentelasten! 8 Miljard euro die wij als land níet hebben. Wat gaat er dan gebeuren?

Ik weet het niet precies, maar het wordt een combinatie van lastenverzwaringen, belastingverhogingen en meer lenen, lenen dus om de rentelasten op de oude schulden te betalen. Let op: velen vinden het al onverantwoord als iemand geld leent om zijn oude schulden af te betalen. Wat Den Haag straks namens ons allen gaat doen is niet eens nog meer geld lenen om de oude schulden af te betalen maar alleen om de rente te betalen! Hoe lang zal het duren voordat kredietbeoordelaars als Moody’s het Franse document openen in Word, als opdracht geven ‘zoek Frankrijk en vervang door Nederland’ en dat als persbericht op de site zetten? Iets waardoor de rente die we betalen nog verder kan stijgen.

Met dit mogelijke scenario in het achterhoofd, is het onbegrijpelijk dat het Ministerie van Financiën, dat onze staatsschuld beheert, de looptijd ervan niet verlengt. Herfinancier meteen onze oude leningen, met dus een hoge rente, met nieuwe leningen met een fors lagere rente. Dit is de afgelopen jaren nauwelijks gebeurd: de gemiddelde looptijd van de Nederlandse staatsschuld was in de zomer van 2008 7,1 jaar en in augustus dit jaar 7,6 jaar.

Even een heel kort door de bocht voorbeeld, dat slechts als doel heeft te laten zien hoe groot het voordeel van het verlengen van de looptijd kán zijn. Stel dat Nederland nu in één keer 350 miljard euro leent voor een periode van 10 jaar en daarmee alle oude schulden aflost. Daardoor zou de gemiddelde looptijd van onze staatsschuld uiteraard 10 jaar worden en de rente erop 0,8 procent. De jaarlijkse rentelasten zouden zakken naar 2,8 miljard euro, wat élk jaar mínstens 5,2 miljard euro vrij zou spelen! Behalve het verlengen van de gemiddelde looptijd valt er ook iets voor te zeggen om begrotingstekorten wettelijk te verbieden. Daarmee zou een belangrijke aanjager van onze staatsschuld kaltgestelt worden.

Nogmaals, het bovenstaande voorbeeld is slechts ter illustratie hoe groot het voordeel van het verlengen van de gemiddelde looptijd van de staatsschuld kan zijn. En dat voordeel zou dus structureel en niet tijdelijk zijn. Geen begrotingstekort meer, eindelijk fatsoenlijke zorg voor onze ouderen, extra investeringen in onderwijs en onderzoek…dat zou allemaal mogelijk worden. In plaats daarvan pleiten velen in dit land voor méér staatsschuld wat op termijn nog hogere begrotingstekorten, nog minder geld voor zorg, onderwijs, onderzoek etc betekent. Verantwoord is anders.