Hoe verder met de Europese muntunie is het onderwerp van een rapport van Jean-Claude Juncker (President Europese Commissie), geschreven in samenwerking met Donald Tusk (EU President), Mario Draghi (President Europese Centrale Bank), Jeroen Dijsselbloem (voorzitter eurogroep) en Martin Schultz (voorzitter Europees Parlement). Dat rapport is deze week uitgekomen.

Daar was het dan, op mijn scherm, het 24 luchtig opgemaakte pagina’s tellende pdf-document getiteld ‘Completing Europe’s Economic and Monetary Union’. Als een (monetair) econoom en iemand die ook politieke ontwikkelingen in de EU en de eurozone nauwlettend volgt, begon ik te lezen. 24 Pagina’s, daar ben je zo doorheen. Na pagina 5 moest ik het document echter wegklikken. Waarom? Omdat een mens maar een beperkte hoeveelheid onzin per dag aankan.

Ik neem u mee door die eerste bladzijdes. ‘De euro is een succesvolle en stabiele munt,’ zo luidt de eerste zin. De euro is zo succesvol dat Frankfurt in maart dit jaar op een oorlogszone leek door de demonstraties tegen de euro en de Europese Centrale Bank (ECB). De euro is zo succesvol dat overal ten zuiden van de lijn Milaan – Nice – Andorra hakenkruizen en Hitlervergelijkingen worden gebruikt om het eurogebied dat boven die lijn ligt, te omschrijven. De euro is zo succesvol dat een taxichauffeur in Athene die het TV-programma 1Vandaag te woord stond zei: ‘Laat ons uit de Euro, dan zijn we bevrijd van de Duitsers’. Als mensen zo over de euro denken, dan is de euro een mislukking, geen succesvolle munt. Meer objectief beoordeeld: of de euro succesvol is of niet, dat weten we niet.

Immers, de enige manier om het te weten is de prestaties van de eurolanden vergelijken met de prestaties van diezelfde landen met hun eigen munt, maar dat kan niet. Economen kunnen geen experimenten uitvoeren. Er is een kans dat de crisis vele malen erger was geweest als we in Europa vandaag de dag de gulden, de mark, de peseta etc hadden gehad. Maar er is óók een kans dat de crisis vele malen mínder erg was geweest als we geen euro hadden. Ieder van ons kan een vermoeden hebben of de crisis zonder de euro erger of juist niet was geweest, maar niemand – en dus ook Juncker et al – kan dat áántonen. Overigens: de euro zou net zo sterk als de Duitse mark worden, en dan zou de euro een succesvolle munt zijn. In de praktijk is de vreugde onder de Europese centrale bankiers, beleidsmakers en politici enorm en steeds groter met elke cent waarmee de euro in waarde daalt. Tot zo ver de succesvolle kant van de euromedaille. Dan maar de stabiliteit.

De euro is zo succesvol dat overal ten zuiden van de lijn Milaan – Nice – Andorra hakenkruizen en Hitlervergelijkingen worden gebruikt om het eurogebied dat boven die lijn ligt, te omschrijven

Sinds de invoering van de euro zijn de prijzen in de eurozone met 34,5 procent gestegen. In het best presterende euroland op dit gebied, Duitsland, liggen de prijzen 27 procent hoger dan in 1999. In Spanje en Luxemburg bedraagt de stijging bijna 50 procent. Wat een Spanjaard in 1999 met 100 euro kon kopen, daar heeft hij tegenwoordig bijna 150 euro voor nodig. En dat allemaal in 15 jaar tijd dus. Ik weet niet hoe het met u zit, maar ik zou dat geen stabiliteit noemen (ik bevind me wat dit betreft in goed gezelschap, niemand minder dan de legendarische ex-voorzitter van de Fed, Paul Volcker, deelt die mening). Zulke prijsstijgingen prijsstabiliteit noemen is net alsof je zou zeggen dat een auto die eerst 50 kilometer per uur reed en daarna accelereerde naar 150 kilometer per uur gedurende de hele rit constante snelheid aangehouden heeft. Totale onzin.

Dit noemt de EU stabiele prijzen! Bron: Eurostat

Dit noemt de EU stabiele prijzen! Bron: Eurostat

Goed, we gaan verder. (De eerste zin belooft al heel wat, is het niet?) ‘De euro gaf zijn lidstaten prijsstabiliteit en heeft ze beschermd tegen externe instabiliteit.’ We zijn inmiddels bij de derde zin aanbeland. Over die prijs’stabiliteit’ heb ik het al gehad. Laten we even kijken naar die bescherming tegen externe instabiliteit.

Stabiliteit

Als we de economische groei per jaar sinds 2008 tot en met 2014 bij elkaar optellen, dan prijkt er voor de eurozone per saldo een min van acht tiende procent. Hoe is het in dezelfde periode met een paar niet-euro of niet-EU landen vergaan? Als we dezelfde rekensom maken dan zien we achter IJsland, u weet wel het land dat catastrofaal hard werd geraakt door de huidige crisis, een plus van twee tiende procent. De kleine noordelijke EU-buur heeft het economisch gezien alleen in 2009 en 2010 slechter gedaan dan de eurozone; in alle andere jaren versloeg IJsland de muntunie op het Europese vasteland. Ook Noorwegen (+6,0 procent), Zwitserland (+8,0 procent), de Verenigde Staten (+7,9 procent), Zweden (+6,2 procent) en Canada (+10,3 procent) deden het, aanmerkelijk, beter dan de eurozone. Hadden we maar last gehad van die externe instabiliteit denk ik dan!

Is er dan geen met de eurozone vergelijkbaar land dat het slechter heeft gedaan? Ja. Denemarken. Veelzeggend is dat Denemarken het enige land is dat de waarde van zijn munt vastgeklonken heeft aan de….euro! Buurlanden Zweden noch Noorwegen hebben dat gedaan en zij deden het aanmerkelijk beter. So much for externe instabiliteit dus. Overigens, twee zinnen verder meldt het rapport dat ‘Europa uit de ergste financiële en economische crisis in zeventig jaar tevoorschijn komt’. Spreken Juncker et al daarmee zichzelf niet tegen, immers de euro heeft ons toch beschermd tegen externe instabiliteit!?

Euro beschermde de eurozone tegen externe instabiliteit, aldus Juncker  Bron: Eurostat

Euro beschermde de eurozone tegen externe instabiliteit, aldus Juncker
Bron: Eurostat

En dan is er nog iets. De oplettende lezer ziet dat Juncker et al schrijven dat de euro ons tegen ‘externe instabiliteit’ heeft beschermd. Er zijn echter twee soorten instabiliteit, externe en interne. Over die laatste soort geen woord in het rapport terwijl je aannemelijk kunt maken dat de euro de ínterne instabiliteit juist veroorzaakt heeft! Het is te kort door de bocht om te zeggen dat de eurolanden het in de periode 2008-2014 economisch slechter hebben gedaan dan veel andere Westerse, niet-euro, landen alleen door de euro maar beweren dat die economische prestatie niets met het lidmaatschap van de eurozone te maken heeft, is ook een brug te ver denk ik.

Politieke overwegingen domineren

We gaan verder in het Juncker-rapport. ‘De euro is meer dan een munt, de euro is een politiek en economisch project’ valt er te lezen. Is dit opmerkelijk? Dat wisten we toch al. Klopt, toch is het fijn dat Juncker et al dat even bevestigen. Maar let op de volgorde: de auteurs hadden ook kunnen schrijven dat de euro een ‘economisch en politiek’ project is. Wat dit mij zegt is dat de euro in de eerste plaats een politiek project is en pas in de tweede plaats economisch. Als de munt in de eerste plaats een politiek project is, dan betekent dat dat economische ratio altijd het onderspit zal delven. Griekenland is een goed voorbeeld, zoals ik al eerder geschreven heb.

En dan zijn er ook de volgende zinnen: ‘Alle lidstaten van onze muntunie hebben hun nationale munten eens en voor altijd ingeruild voor de euro en delen permanent hun monetaire soevereiniteit met de andere eurolanden’ ; ‘In ruil daarvoor hebben ze de voordelen gekregen van een geloofwaardige en stabiele munt’ en ‘dit gezamenlijke lot vereist solidariteit in crisistijden en respect van alle lidstaten voor de met elkaar afgesproken regels’. Op het moment dat ik dit lees, begin ik licht misselijk te worden.

Als de munt in de eerste plaats een politiek project is, dan betekent dat dat economische ratio altijd het onderspit zal delven

‘Eens en voor altijd’ impliceert dat de euro onomkeerbaar is; eenmaal er in kun je er nooit meer uit. Zwitserland heeft in feite aangetoond dat het wel kan. Bovendien: als één munt als onomkeerbaar beschouwd kon worden, dan toch de Nederlandse gulden met zijn bijna 700-jarige historie. En toch bleek ook die munt wel degelijk ‘omkeerbaar’. Waarom dat voor de slechts 15 jaar oude euro – 15 jaar voor een munt is net als een oogwenk voor ons, het stelt qua periode niets voor – niet zou gelden, is mij een raadsel. Dachten wij niet zo lang geleden ook niet dat de IJzeren Gordijn er voor altijd zou zijn? Of de inwoners van de Sovjet-Unie en, voor mij heel dicht bij, voormalig Joegoslavië dat hun land onomkeerbaar was? De IJzeren Gordijn is er niet meer net als de Sovjet-Unie en Joegoslavië.

Monetaire soevereiniteit delen vind ik ook zo’n nietszeggende en onjuiste term. Soevereiniteit is ondeelbaar, je hebt het of je hebt het niet. Maar laten we even aannemen dat de soevereiniteit deelbaar is, zoals Juncker et al stellen. Wat delen we dan gezien het feit dat we in het bestuur van de Europese Centrale Bank (ECB) overstemd worden en sinds begin dit jaar zelfs van tijd tot tijd niet mee mógen stemmen?

Zeg me dat het poging tot humor is

Met die geloofwaardigheid van de euro zou ik ook voorzichtiger zijn. Op dezelfde dag waarop het rapport uitkwam vlogen de Staatshoofden en regeringsleiders van de EU-landen naar Brussel om te kijken of en hoe Griekenland in de euro te houden. Sommige hooggeplaatste beleidsmakers en politici in de verschillende EU-landen zeiden de afgelopen tijd openlijk dat de eurozone best zonder Griekenland kan hoewel we keer op keer te horen kregen, net als in dit rapport, dat de euro onomkeerbaar is. Dat weinigen buiten de eurozone ervan zeker zijn dat de euro voor eeuwig is, zegt ook veel over de geloofwaardigheid van de munt. Wat de voordelen betreft refereer ik graag aan het stuk hierboven over de economische prestatie van de eurozone vergeleken met enkele Westerse niet-euro landen.

De euro onze ‘gezamenlijke lot’ noemen impliceert veel dingen, zoals zojuist behandelde ‘eens en voor altijd’, maar ook dat een democratisch besluit in welk euroland dan ook om uit de euro en de EU te stappen per definitie niet mogelijk is volgens Juncker, Tusk, Draghi, Schultz en Dijsselbloem! Iedereen die ook maar iets geeft om democratie zou van zo’n stelling moeten huiveren.

De euro is zo succesvol dat Frankfurt in maart dit jaar op een oorlogszone leek door de demonstraties tegen de euro en de Europese Centrale Bank

Dat Juncker et al wel humor hebben, blijkt wel uit het feit dat ze spreken van ‘respect van alle lidstaten voor de met elkaar afgesproken regels’. Ik zie dit maar als een poging tot humor want als het serieus is bedoeld, dan is het om te huilen. De voorzitter van de Europese Commissie, die landen keer op keer weg laat komen met hun disrespect voor de afgesproken regels zoals enkele weken geleden Frankrijk (voor de zoveelste keer), spreekt over ‘respect van de lidstaten voor de met elkaar afgesproken regels’. Dat móet toch humor zijn.

Junckers vergezicht is ‘er is meer EU nodig zodat alles goed komt’

Junckers vergezicht is ‘er is meer EU nodig zodat alles goed komt’

Even kijken, valt er nog meer op in, nogmaals, slechts de eerste bladzijdes van dit Brussels rapport? Ja, er wordt gesproken van dat ‘op de middellange termijn…risico’s delen met elkaar in het domein van de publieke sector versterkt moet worden door een mechanisme van begrotingsstabilisatie voor de eurozone als geheel’ en ook dat ‘de lidstaten het gezamenlijk bepalen van delen van hun nationale begrotingen en economisch beleid moeten accepteren’. Klinkt wollig en vaag maar wat er in feite staat in dat alle eurolanden op de middellange termijn soevereiniteit over hun begrotingen moeten opgeven, pardon, moeten delen met de andere eurolanden wat betekent dat andere landen invloed krijgen op bijvoorbeeld de Nederlandse begroting en het Nederlands economisch beleid.

Het bovenstaande politieke mambo-jambo betekent ook dat we straks niet alleen impliciet maar expliciet garant zullen staan voor elkaar schulden in de eurozone. Publieke sector is namelijk gewoon een andere term voor de overheid van een land, middellange termijn is ergens tussen 2 en 10 jaar, ‘begrotingsstabilisatie voor de eurozone als geheel’ is niets anders dan dat de begrotingen in de hoofdsteden afgestemd moeten worden op elkaar en het ‘mechanisme’ waarover gesproken wordt dat daarvoor moet zorgen is ‘Brussel’, waar blijkbaar een EU ministerie van Financiën moet komen die dat ‘delen van de soevereiniteit’ zal coördineren.

Schuld van de één is de schuld van allen

Dat garant staan voor elkaars schulden, hoe zou dat vorm krijgen? Het staat niet in het rapport maar de uitgifte van de gezamenlijke staatsobligaties, zogeheten eurobonds – vele economen, politicologen en anderen in Nederland, waaronder De Nederlandsche Bank juichen nu – ligt dan voor de hand, hoef je bij spanningen niet allerlei spoedvergaderingen te houden met de nationale vertegenwoordigers zoals afgelopen maanden en jaren het geval is. Landen als Nederland mogen dan hun in loop der decennia met pijn en moeite opgebouwde kredietwaardigheid als onderpand inbrengen in ruil voor op zijn best even hoge rente maar ook aansprakelijkheid voor álle schulden van de andere eurolanden. Lijkt mij persoonlijk geen goede deal.

De voorzitter van de Europese Commissie, die landen keer op keer weg laat komen met disrespect voor de afgesproken regels, spreekt over ‘respect van de lidstaten voor de met elkaar afgesproken regels’, dat móet toch humor zijn

Volgens de opstellers van wat ongetwijfeld de kern van de toekomstige Europese verdragen zal worden, ‘moet de eurozone veranderen van een unie die stoelt op regels en richtlijnen voor nationaal economisch beleid naar een unie waarin soevereiniteit gedeeld wordt binnen gezamenlijke instituties, die vaak al bestaan en dit prima kunnen doen’. Dit kun je maar op één manier lezen: dat de macht en invloed van die bestaande EU-instituties toeneemt. Welke instituties zijn dat dan? De Europese Commissie, de eurogroep, het Europees Parlement, de EU President en de Europese Centrale Bank bijvoorbeeld. Het is natuurlijk puur toeval dat de opstellers van het rapport waarin dat bepleit wordt de voorzitters van de Europese Commissie, de eurogroep en het Europees Parlement, de EU en de President van de ECB zijn.

Afbreken

De auteurs konden niet om de harde cijfers heen. Zij schrijven dat ‘er op dit moment sprake is van een aanzienlijke divergentie binnen de eurozone; in sommige landen is de werkloosheid nooit eerder zo laag geweest terwijl die in andere landen nog nooit zo hoog is geweest’. Geen woord erover dat dat iets te maken kan hebben met het feit dat één monetair beleid niet past bij zulke uiteenlopende economieën, de ‘one-size-fits-none in plaats van ‘one-size-fits-all’ situatie. Die grote verschillen hebben natuurlijk ook niets te maken met het verschillend nationaal economisch beleid, dat dus van de auteurs binnenkort geharmoniseerd moet worden. Dat de verschillen juist álles met de verschillen in nationaal economisch beleid te maken hebben is juist mooi te zien aan het voorbeeld van de twee grootste landen van de eurozone, Duitsland en Frankrijk, zoals eerder uiteengezet.

Samenvattend: wat de Eurozone in de toekomst nodig heeft volgens Juncker, Tusk, Draghi, Schultz en dus ook volgens Dijsselbloem, is ‘vooruitgang op vier fronten, te weten een échte economische unie, als tweede een financiële unie, als derde een begrotingsunie en tot slot een politieke unie die de fundering biedt voor de drie eerder genoemde unies door een oprechte democratische legitimiteit, verantwoording en sterkere instituties.’ Ik ben geen bouwkundige maar als je een huis gaat bouwen en begint met muren, plafonds en het dak en pas als laatste stap de fundering gaat aanleggen, heb je dan de juiste volgorde te pakken? Maar het staat er echt, als laatste stap moet de politieke unie komen ‘de fundering voor de drie eerder genoemde unies’. Uit veiligheidsoverwegingen zou ík in zo een huis niet willen wonen.

Ik ben geen bouwkundige maar als je een huis gaat bouwen en begint met muren, plafonds en het dak en pas als laatste stap de fundering gaat aanleggen, doe je het niet goed dunkt me

De analogie met een huis dient zich overigens vanzelf aan als je de eerste pagina’s leest omdat de auteurs de economische en monetaire unie in Europa omschrijven als ‘net een huis dat gedurende enkele decennia is gebouwd maar slechts deels afgebouwd is. Als het gaat stormen moeten de muren en het dak gestabiliseerd worden’. Ten eerste: dit klopt als een bus maar wat had je anders verwacht als de Europese bouwmethode blijkbaar eerst voor muren, dak et cetera zorgt en dan pas de fundering, zoals we al gezien hebben. In de tweede plaats: zou het niet logischer zijn zo een gammel bouwsel af te breken en dan beginnen met het bouwen van een goed huis . Nogmaals, ik ben geen bouwkundige maar ik heb heel vaak gelezen dat bij een zware schade aan een huis, de bouwexperts eerst gaan afbreken om vervolgens vanaf het begin te beginnen. Ook al is het huis niet onbewoonbaar verklaard, wat in het geval van het eurohuis toch wel het geval is. En dan mag het wel zo zijn zoals Juncker en zijn mede-auteurs schrijven dat de eurozone ‘niet gestuurd (let op, de economie moet dus gestuurd worden! Opm. E.M.) kan worden door samenwerking op basis van regels alleen’ maar voor nog meer soevereiniteit over te dragen aan de EU, maar laten we die weg inslaan nadat de bevolking in alle EU- dan wel eurolanden duidelijk zegt die weg in te wíllen slaan want gedwongen centralisatie leidt tot ellende, ik spreek uit eigen ervaring. Maar goed, zo denk ik erover. En u? Het kabinet reageerde ook op het rapport. Het ‘kan zich in grote lijnen vinden in de voorstellen voor de korte termijn’ maar is ‘meer gereserveerd’ over de voorstellen voor de lange termijn. Dit klinkt bemoedigend, immers het kabinet deelt de mening van Juncker, Draghi, Tusk, Schultz en, curieus, zijn eigen lid, minister Dijsselbloem. Gegeven de track record van de Nederlandse kabinetten ten aanzien van de Europese integratie moeten we echter vrezen dat Den Haag gewoon akkoord zal gaan met alle voorstellen van Juncker et al en dat de reactie een rookgordijn is. De reactie had uit twee niet mis te verstande woorden moeten bestaan: no way.